Gewichten voor fijne weging 1941-1949

Gewichten voor fijne weging per 01-01-1820, algemeen
Na 01-01-1820 werden gewichten voor fijne weging gebruikt voor de nauwkeurige weging van kostbare materialen c.q. edele metalen zoals goud en zilver, maar ook van parels, diamanten, edelstenen, grondstoffen voor medicamenten en geneesmiddelen volgens doktersrecept. Dergelijke gewichten waren bijvoorbeeld in gebruik bij goudsmeden en apothekers.

Gewichten voor fijne weging werden nauwkeuriger gejusteerd dan de gewone handelsgewichten, dat wil zeggen dat de massa veel nauwkeuriger werd bepaald. Tegenwoordig worden de gewichten voor fijne weging, die slechts een kleine afwijking van de vereiste massa mogen bezitten, gebruikt voor het afstellen of kalibrerenvan elektronische balansen. Kalibreren betekent in dit geval het vergelijken van de door een elektronische balans aangeduide waarde met een standaard, het gewicht voor fijne weging, en indien noodzakelijk het afregelen van de elektronische balans, zodat de aflezing binnen de door de fabrikant opgegeven meetfout valt.

Gewichten voor fijne weging: koperen gewichten 1941-1949  

Periode 1941-1949; Beschikking d.d. 09-05-1939 (in werking getreden per 01-01-1941)
Vóór 1940 werden gewichten aangeboden door apothekers, apotheekhoudende geneeskundigen, goud- en zilversmeden, juweliers, handelaars in edele metalen en handelaars in edele gesteenten aangemerkt als gewichten voor fijne weging. Dat gebeurde op grond van een circulaire d.d. 31 mei 1923.
Vanaf 9 mei 1931 vielen daar ook gewichten van 500 gram en kleiner van veeartsen onder.
Conform de beschikking d.d. 09-05-1939 (in werking getreden per 01-01-1941) kregen de gewichten voor fijne weging een speciaal model.  

Gewichten voor fijne weging
Koperen gewichten voor fijne weging massa-aanduidingen c.q. opschriften
De koperen gewichten bezaten de massawaarden van 25, 20, 10, 5, 2 en 1 kilogram, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 2 en 1 gram.
De opschriften op de koperen gewichten werden met kleine letters geschreven en werden niet gevolgd door een punt; dus kilogram, gram en g. Voor gewichten met een massa van 50 gram en minder was namelijk de massa-aanduiding g toegestaan.
Op de gewichten ten behoeve van de massabepaling van parels, diamanten en edelstenen mocht tegenover deze massa-aanduiding de massa in metriek karaat worden vermeld door middel van een getal gevolgd door het symbool Kt. Daarbij gold;
10 metriek karaat = 10 Kt = 2 gram = 2000 mg
5 metriek karaat = 5 Kt = 1 gram = 1000 mg
1 metriek karaat = 1 Kt = 0,200 gram = 200 mg

Koperen gewichten voor fijne weging vorm

De cilindrische gewichten van 25 t/m 2 kilogram waren van een kruk voorzien en de gewichten vanaf 1 kilogram t/m 1 gram van een knop. 
De krukken en knoppen van de gewichten van 25 t/m 5 gram mochten afschroefbaar zijn.

Koperen gewichten voor fijne weging materiaal
De gewichten moesten uit messing (geelkoper) vervaardigd worden. De gewichten mochten verguld, verzilverd, verchroomd of vernikkeld en met ingang van 23-10-1948 ook gevernist zijn.
In overleg met het Rijksbureau voor Non-ferrometalen was in verband met de oorlogsomstandigheden slechts messing beschikbaar voor gewichten voor fijne weging tot en met 1000 gram.

Koperen gewichten voor fijne weging justeergelegenheid
Als de gewichten voorzien waren van een afschroefbare kruk c.q. knop werd de ruimte daaronder als justeerruimte gebruikt. De gewichten met een vaste knop hadden geen justeermogelijkheid.

Koperen gewichten voor fijne weging gieters- of fabrieksmerk
Het weinig in het oog vallende gieters- of fabrieksmerk moest in het grondvlak afgeslagen worden.

Koperen gewichten voor fijne weging kantoormerk
Het kantoormerk moest in het grondvlak, diametraal tegenover het fabrieksmerk, met de onderzijde van het cijfer naar het midden van het grondvlak gericht worden afgeslagen.
Op de metrieke karaatgewichten moest het kantoormerk 90 graden gedraaid ofwel loodrecht op de hiervoor genoemde richting afgeslagen worden.

Koperen gewichten voor fijne weging ijkmerken c.q. jaarletters
De ijkmerken c.q. jaarletters op de koperen gewichten van 25 kilogram t/m 5 gram moesten op het gewichtlichaam, dicht onder de bovenrand onder het midden van de massa-aanduiding afgeslagen worden. Ieder volgend ijkmerk moest recht onder het voorgaande ijkmerk afgeslagen worden of anders rechts naast het eerste ijkmerk van de laatste rij.
Op de gewichten van 2 en 1 gram moesten de ijkmerken in het grondvlak afgeslagen worden.

Het model van de gewichten voor fijne weging zoals hierboven beschreven kwam echter, vanwege de door de oorlogsomstandigheden veroorzaakte koperschaarste en het gebrek aan materiaal voor het vervaardigen van nieuwe beitels, slecht van de grond. Vanwege de oorlogsomstandigheden werden daarom de volgende noodmaatregelen getroffen.

Noodmaatregelen vanwege de materiaalschaarste door de oorlogsomstandigheden

06-01-1941
Er werd toestemming verleend om koperen gewichten voor gewone weging te gebruiken c.q. geschikte te maken voor fijne weging. Dat gebeurde door achter de benaming een esculaapteken af te slaan. De gewichten mochten ook gevernist worden. Bij circulaire van 21-02-1949 werd die toestemming per 01-03-1949 ingetrokken.

15-01-1941
Bij de ijk en herijk moesten de voor fijne weging geschikt gemaakte gewichten voor gewone weging van 25 kilogram t/m 5 gram extra gemerkt worden door het ijkmerk c.q. de jaarletter met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid af te slaan.

14-02-1941
Ook op de al geijkte gewichten, in voorraad bij onder andere de firma Becker’s Sons, mocht het esculaapteken worden aangebracht. Bij ijk en herijk moesten de daarop volgende ijkmerken c.q. de jaarletters met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid afgeslagen worden.

20-01-1942
In verband met de dreigende koperschaarste had de firma Becker’s Sons een grote partij koperen gewichten in voorraad vervaardigd. In de periode vóór 01-01-1941 werden de opschriften op de koperen gewichten met hoofdletters geschreven en werden ze gevolgd door een punt; dus KILOGRAM., ONS. en G.. Per 01-01-1941 werden de opschriften op de koperen gewichten met kleine letters geschreven en werden ze niet gevolgd door een punt; dus kilogram, gram en g.
Voor gewichten met een massa van 50 gram en minder was namelijk de massa-aanduiding g toegestaan. De door Becker’s Sons in voorraad vervaardigde gewichten voldeden dus niet aan de Beschikking d.d. 09-05-1939.In verband met de bijzondere omstandigheden mochten ze echter, zowel met als zonder esculaapteken, toch geijkt worden. Die toestemming werd per 06-04-1949 ingetrokken.

16-02-1942
Op enkele gewichten van 5 kilogram, model fijne weging van het fabrikaat Becker’s Sons, was per vergissing ook het esculaapteken afgeslagen. Dergelijke gewichten werden gewoon toegelaten. 

29-04-1942
Tien gewichten van 2 kilogram, model gewone weging met esculaapteken van het fabrikaat Becker’s Sons, werden tot de keuring toegelaten hoewel de diameter van de justeeropening te groot was; namelijk tot 17,9 mm in plaats van maximaal 16,7 mm. 

15-01-1944
Bij de herijk waren enkele zinken gewichten als gewichten voor fijne weging geijkt; dat wil zeggen dat de ijkmerken c.q. de jaarletters met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid afgeslagen waren. In overleg met de Inspecteur van de Volksgezondheid werd dat niet toegestaan.

Op gewichten van het model gewone weging zonder esculaapteken en gekocht na 01-01-1941 zijn bij herijk ook ijkmerken c.q. jaarletters met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid afgeslagen. In verband met de bijzondere omstandigheden werden ze toch toegelaten.

17-02-1944
Op gewichten van het model gewone weging van vóór 01-01-1941 mochten, als ze niet voorzien waren van een esculaapteken en gebruikt werden voor fijne weging, ijkmerken c.q. jaarletters met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid afgeslagen worden. Dit om ze als gewichten voor fijne weging te kunnen identificeren.
Per 01-01-1970 is het “omstempelen” van gewichten voor gewone weging tot gewichten voor fijne weging niet meer toegestaan.

Na 1944 moesten op de oudere al eerder geijkte gewichten die voor fijne weging werden gebruikt c.q. geschikt gemaakt waren, bij de herijk de daarop volgende ijkmerken c.q. de jaarletters ook met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid afgeslagen worden.

15-08-1946
Kruideniers e.d. boden, in verband met materiaalschaarste, gewichten met esculaapteken en met ijkmerken c.q. jaarletters met de onderzijde 90 graden naar links ofwel 90 graden met de klok mee gedraaid afgeslagen aan voor gewone weging. Dat werd toegestaan, echter over het esculaapteken moest een ijkmerk c.q. jaarletter afgeslagen worden en de daarop volgende ijkmerken c.q. jaarletters moesten op dergelijke gewichten verder op de normale manier (niet 90 graden gedraaid) afgeslagen worden. Per 01-01-1970 was dat niet meer toegestaan.

30-08-1946
Door J.H. Becker te Delft werden één gewicht van 10 kilogram en vier gewichten van 5 kilogram met een esculaapteken en met de benaming KILOGRAM in plaats van kilogram aangeboden. In verband met materiaalschaarste werden ze toch toegelaten.

Verschillende keren werden gewichten geaccepteerd waarop merken foutief afgeslagen waren; het gebeurde onder meer dat een kantoormerk  180 graden gedraaid was afgeslagen, dat merken te klein of te groot waren, en bij karaatgewichten dat het ijkmerk c.q. de jaarletter in plaats van het kantoormerk gedraaid was afgeslagen. 

Gewichten voor fijne weging: milligramgewichten 1941-heden  

Periode 1941-heden; Beschikking d.d. 09-05-1939 (in werking getreden per 01-01-1941)

Milligramgewichten
Milligramgewichten massa-aanduidingen c.q. opschriften
De massa-aanduiding in mg werd uitgedrukt in cijfers, zonder de aanduiding mg.
Onder de massa-aanduiding op de gewichten van 10 mg en zwaarder mocht het getal dat de massa aangeeft in metriek karaat worden afgeslagen. Per circulaire werd er in mei 1941 expliciet op gewezen dat de massa-aanduiding in metrieke karaat slechts met een getal, dus zonder de aanduiding Kt, mocht worden aangegeven. Daarbij gold;
10 metriek karaat = 10 Kt = 2 gram = 2000 mg
5 metriek karaat = 5 Kt = 1 gram = 1000 mg 
1 metriek karaat = 1 Kt = 0,200 gram = 200 mg
Gewichten zonder de aanduiding Kt zijn echter niet bekend.

De circulaire van 05-05-1941 schreef voor dat de massa-aanduiding op de gewichten van 200 mg en 2 mg 90 graden respectievelijk 180 graden moest worden gedraaid, dat wilde zeggen de kop van het getal gericht naar de opstaande rand. Bij Beschikking van 24-08-1949 werd dit officieel geregeld.

Bij metriek karaatgewichten van 20 mg moest het getal 20 ook 90 graden gedraaid en het getal van de massa-aanduiding in metriek karaat eronder afgeslagen worden. In verband met de beschikbare ruimte op de metrieke karaatgewichten moesten er cijfers van een kleiner type gebruikt worden.

Milligramgewichten vorm
Milligramgewichten kenden, afhankelijk van de massa, conform de Beschikking d.d. 09-05-1939,
in werking getreden per 01-01-1941, verschillende vormen;
* De milligramgewichten van 500, 50 en 5 mg waren rond en holvormig 
* De milligramgewichten van 1000, 100, 10 en 1 mg waren vierkant en vlak, ze waren voorzien van één opstaande rand.
* De milligramgewichten van 200, 20 en 2 mg waren langwerpig, met één opstaande korte zijde

Milligramgewichten materiaal
Milligramgewichten werden uit aluminium vervaardigd.
Milligramgewichten van 10 mg of zwaarder mochten ook uit goud of platina worden vervaardigd.
De afmetingen van dergelijke gewichten waren minder groot.

Milligramgewichten justeringen
Justering van milligramgewichten was niet toegestaan.

Milligramgewichten fabrieksmerk

Op de milligramgewichten werd geen fabrieksmerk afgeslagen.

Milligramgewichten kantoormerk
Op de gewichten van 1000, 500, 200, 100 en 50 mg moest het kantoormerk afgeslagen worden boven het midden van het getal dat de massa aanduidt, met de onderzijde naar dat getal gekeerd.
Op de gewichten van 20, 10, 5, 2 en 1 mg hoefde het kantoormerk niet afgeslagen te worden, die waren daarvan vrijgesteld.

Op de metrieke karaatgewichten moest het kantoormerk 90 graden gedraaid ofwel loodrecht op de hiervoor genoemde richting afgeslagen worden.

Milligramgewichten ijkmerken c.q. jaarletters

Milligramgewichten werden vrijgesteld van het afslaan van een ijkmerk c.q. jaarletter.
Milligramgewichten werden bij de ijk en herijk in een met lak verzegelde enveloppe gestoken.
Het ijkmerk c.q. de jaarletter werd in het lakzegel aangebracht.

Noodmaatregelen vanwege de materiaalschaarste door de oorlogsomstandigheden

24-11-1942
In verband met de materiaalschaarste door de oorlogsomstandigheden werd onder andere de volgende afwijking toegestaan. Op 175 stuks milligramgewichten van 100 mg was het getal 100 per ongeluk 90 graden gedraaid afgeslagen. De gewichten werden echter toch toegelaten.

Afkeuringmerk
Wanneer een gewicht niet meer voor goedkeuring in aanmerking kwam, bijvoorbeeld in verband met een volledig gevulde justeeropening, werd daarop een afkeuringmerk afgeslagen.
Het afkeuringmerk bestond uit een vertikaal gearceerde, gelijkzijdige driehoek, die normaliter door de laatste jaarletter en eenmaal daaronder werd afgeslagen.
Afkeuringmerken werden echter ook wel op het gewichtlichaam, bovenop de knop, en bij milligramgewichten door het kantoormerk en onder het getal dat het aantal milligrammen aangeeft afgeslagen.