Eenvoudige houten kist met balans, Trooise en medicinale gewichten collectie W

Object
Gelijkarmige ijzeren balans
Gebruik van het object
Gelijkarmige ijzeren balans voor het wegen van goud, zilver en medicamenten
Opschriften
WM in een rechthoekig stempelveld op de balansarm afgeslagen
Wm = Willem Linderman uit Amsterdam?
IJkmerken
In één van de balansschalen de jaarletter O van 1748 en het merk van Jacob l'Admiral, de ijk- en justeermeester-generaal van Holland en West-Friesland, die vanaf 01-05-1750 ijk- en justeermeester-generaal van de gehele Unie was

In de linkerzijde van de balansarm is aan één zijde een esculaapteken zonder stempelveld, hoog 6 mm, afgeslagen, dit overeenkomstig de Beschikking d.d. 17-06-1875, no. 67, 12de afdeeling onder b. Overgangsmerken nummer 19
Het esculaapteken is als overgangsmerk afgeslagen ten teken dat de gelijkarmige balans al vóór 01-01-1874 in gebruik was
De esculaap werd afgeslagen gedurende de periode 1874 (toen per
01-01-1874 het reglement in werking trad betreffende de zamenstelling, het onderzoek en den ijk der weegwerktuigen zoals genoemd in het Besluit van 04-09-1873, Stbl. 127, tot vaststelling van een reglement betreffende de zamenstelling, het onderzoek en den ijk der weegwerktuigen) tot 1882 (toen er met de Wet tot afschaffing van den ijk van weegwerktuigen van 11-07-1882, Stbl. 91, een einde kwam aan de ijk van weegwerktuigen)
Anders gezegd; het esculaapteken werd gedurende de periode 1874 tot 1882 als overgangsmerk gebruikt, omdat de wetgever toen verwachtte dat de ijk ook voor weegschalen zou gaan gelden
Daar is vanaf 11-07-1882 echter weer van afgezien
Bijzonderheden
Bankiers waren uiteraard bekend met de Ordonnanties waarin de massa' s van alle gangbare internationale gouden en zilveren munten waren aangegeven in Trooise massa-eenheden, dat wil zeggen in engelsen en in azen
In het begin van de 18e eeuw begonnen bankiers, in plaats van een steeds groter aantal muntgewichten, een kleine serie Trooise gewichten te gebruiken; in Engeland pennyweights (dwts), in Frankrijk esterlins of deniers en in de Zuidelijke Nederlanden engelsen
In ons land was dat wellicht een stimulans om muntgewichten te gaan vervangen door engelsen
Naast de muntgewichtdozen waren er voor de controle van de massa van gouden en/of zilveren munten ook kleine dozen in gebruik waarin zich Trooise engelsen en azen bevonden
Bij het wegen van een munt met engelsen en azen moest men de gevonden massa controleren aan de hand van een lijst waarop de officiële massa’s van alle gangbare internationale gouden en zilveren munten (al dan niet met koersvermelding) in engelsen en azen stonden vermeld
Een dergelijke lijst was vaak tegen de binnenzijde van het deksel van de doos geplakt
Er zijn echter maar drie Noord-Nederlandse dozen bekend waarvan het etiket de massa uitsluitend in engelsen en azen aangeeft
Ze dateren alle drie van omstreeks 1800

Om de massa van gouden en zilveren munten te controleren werden dus niet alleen muntgewichten maar ook engelsen en azen gebruikt
Engelsen en azen werden daarnaast gebruikt om de massa van andere kleine gouden en zilveren objecten te bepalen

De opbouw van de engelsen en azen was in vele gevallen als volgt;
2, 1, 1/2 , 1/4, 1/8, 1/16 en 1/32 engels ofwel gewichten van 2 en 1 engels en van 16, 8, 4, 2 en 1 aas

De hier beschreven kist met het etiket, de medicinale en uitsluitend de kleinere Trooise gewichten is waarschijnlijk ook een voorbeeld van het gebruik van engelsen en azen voor de weging van gouden en zilveren munten en van andere kleine gouden en zilveren objecten

De houten kist is eenvoudig van uitvoering, de verbindingen zijn uitgevoerd door middel van ijzeren spijkertjes, de beide scharnieren van het deksel zijn vervaardigd van messing draad, en de sluiting wordt gevormd door een messing oogje waarin op de bovenkant van het deksel een messing haakje, dat overigens ontbreekt, gedraaid kan worden
In de bodem van het kistje zit een klein gaatje

Op de binnenkant van het deksel van de kist is een eenvoudig handgeschreven etiket geplakt waaruit blijkt dat er in het kistje altijd Trooise gewichten (waarmee goud, zilver en edelstenen werden afgewogen) en medicinale gewichten (waarmee medicamenten werden afgewogen) hebben gezeten
Op het etiket staat aan de linkerzijde geschreven;
1 pond heeft 2 Mk.
1 Mk ------ 8 on.
1 Mk ------ 16 Lood
1 on. ------ 20 Eng.
1 En. ------ 32 Aazen

Noot
Het pond is aangegeven met het oude teken voor pond
Mk. en Mk staat voor Trooise mark
On. staat voor Troois ons
Eng. en En. staat voor Troois engels

Op het etiket staat aan de rechterzijde geschreven;
Medic. Gew.
1 pond heeft 12 oncen
1ons ------ 8 drachmen
1 drachme ------ 3 scrupels
1 scrupel ------ 20 grein (Gr.)

Noot
Medic. Gew. staat voor Medicinaal Gewicht
Het pond is aangegeven met het oude teken voor pond
Het ons is aangegeven met het medicinale teken c.q. het medicinale of medische tekenschrift voor ons
Het drachme is aangegeven met het medicinale teken c.q. het medicinale of medische tekenschrift voor drachme
Het scrupel is aangegeven met het medicinale teken c.q. het medicinale of medische tekenschrift voor scrupel

In de kist zijn aanwezig:

1 Een balans
De voor goud- en zilverweging en voor het afwegen van medicamenten gebruikte ijzeren balans, waaraan door middel van 8-vormige messing oogjes en de originele messing kettingen twee diepe messing balansschalen hangen
Aan het 8-vormige messing oog waaraan één van de balansschalen hangt is, aan de zijde waar de letters WM in de balansarm zijn afgeslagen, door middel van een loden opgerold stripje een justering aangebracht waardoor de balans in evenwicht wordt gehouden
De messing schalen zijn aan de onderkant in het midden beiden voorzien van een centreerpuntje
Verdere onderdelen van messing zijn; de grote en de kleine messing ring aan de bovenkant van de schaar waaraan de balans kan worden vastgehouden
De schaar, de cupido onder de evenaar, de evenaar en de wijzer zijn voorzien van de voor de Nederlandse balansen zo typische versieringen

Noot
De cupido is het scharnierend uitgevoerde onderdeel aan de onderzijde van de schaar
Bij oude balansen is de cupido vaak met splitpennen aan de schaar bevestigd en rijk versierd

Op de linkerzijde van de balansarm is aan één kant in een rechthoekig stempelveld WM afgeslagen
De middelste twee “poten” van de letter W kruisen elkaar
De rechter “poot” van de letter W en de linker “poot” van de letter M zijn gecombineerd, met andere woorden, dat is maar één poot

2 Medicinale gewichten uit de Noordelijke Nederlanden
In het kistje zitten de volgende messing voormetrieke medicinale gewichten uit de Noordelijke Nederlanden.
Blokgewicht in de vorm van een afgeknotte piramide met een vierkant grondvlak
Blokgewichten in de vorm van een blok met een vierkant grondvlak
Lamelgewichten, feitelijk dunne messing plaatjes
Ze zijn beschreven onder Gewichten > Medicinale gewichten voormetriek

3 Medicinale gewichten uit de Zuidelijke Nederlanden
Ze zijn beschreven onder Gewichten > Medicinale gewichten voormetriek

4 Medicinale gewichten uit de grensstreek van Duitsland en de Noordelijke Nederlanden
Bij de kist hoort een rond, blank gelakt, palmhouten doosje met het opschrift Gewichte., daarin zitten de Neurenbergse, voormetrieke medicinale gewichten in de vorm van de medicinale tekens c.q. het medicinale of medische tekenschrift zoals die werden gebruikt in de grensstreek van Duitsland en de Nederlanden
Ze zijn beschreven onder Gewichten > Medicinale gewichten voormetriek

5 Trooise gewichten (engelsen) uit de Noordelijke Nederlanden
Blokgewicht in de vorm van een afgeknotte piramide met een vierkant grondvlak
Blokgewichten in de vorm van een blok met een vierkant grondvlak
Lamelgewichten, feitelijk dunne messing plaatjes
Ze zijn beschreven onder Gewichten > Trooise gewichten

6 Trooise gewichten (engelsen) uit de Zuidelijke Nederlanden
Ze zijn beschreven onder Gewichten > Trooise gewichten

7 Een spanen doosje met greinen
Een spaanhouten doosje met op de bovenkant van het deksel de tekst;
4 Halven / 4 Quarten / 4 Agtsten / greinen
In het doosje zitten zes grotere en kleinere, dunne lamelgewichten, van respectievelijk 6, 6, 5, 4, 3 en 2 grein; aangeduid door middel van 6, 6, 5, 4, 3 en 2 daarin afgeslagen kleine cirkels

8 Een spanen doosje met azen
Een spaanhouten doosje met op de bovenkant van het deksel de tekst;
4 Halven / 4 Quarten / 4 Agtsten / Aazen
In het doosje zitten vijf grotere en kleinere, dunne lamelgewichten, van respectievelijk 1, 1, 1/2, 1/2 en 1/4 aas, aangeduid met de opschriften; 1 A (onder elkaar), 1 A (onder elkaar), 1/2 A (onder elkaar), 1/2 / A (onder elkaar) en 1/4 A (onder elkaar)

Informatie over de kleine Trooise gewichten is te vinden onder Gewichten > Trooise gewichten
Informatie over de voormetrieke medicinale gewichten is te vinden onder Gewichten > Medicinale gewichten voormetriek
Inventarisnummer
n.v.t. / Collectie W
Foto's
Webmuseum goudenzilverweging.nl