Kist met druppelknopgewichten van 1 kilogram t/m 2 dekagram, fabrikant G Swarte uit Groningen collectie W

Type gewicht
Druppelknopgewichten
Gebruik van het gewicht
Gewichten voor fijne weging
Gieter/fabrikant
G Swarte uit Groningen
Deze fabrikant bood gewichten ter ijk aan gedurende de periode 1870-1875
Gerardus Alexander Swarte werd op 16-03-1815 te Groningen geboren
Hij was een ongehuwde kopergieter te Groningen
Volgens het adresboek van 1880 woonde hij in de Pelsterstraat, en stond ook toen nog als kopergieter te boek
G. Swarte overleed op 19-03-1890 te Groningen

Nicolaas Gerhardus Swarte werd op 09-05-1833 te Groningen geboren
Hij was de broer van Gerardus Alexander Swarte, was ongehuwd, was geelgieter te Groningen en overleed daar op 22-03-1897
Opschriften
1 KILO GRAM G Swarte
5 HECTO GRAM G Swarte
2 HECTO GRAM G Swarte
1 HECTO GRAM G Swarte
1 HECTO GRAM G Swarte
5 DG G Swarte
2 DG G Swarte

Op de gewichten van 1 kilogram, 5, 2 en 1 hectogram zijn aparte stempels gebruikt voor de opschriften KILO, HECTO en GRAM, hetzelfde geldt voor G en SWARTE op alle gewichten
Berekende massa
1 kilogram = 1000 gram
5 hectogram = 500 gram
2 hectogram = 200 gram
1 hectogram = 100 gram
1 hectogram = 100 gram
5 dekagram = 50 gram
2 dekagram = 20 gram
Gewogen massa
1 kilogram = 999,8 gram
5 hectogram = 499,7 gram
2 hectogram = 200,0 gram
1 hectogram = 99,9 gram
1 hectogram = 100,0 gram
5 dekagram = 49,9 gram
2 dekagram = 20,0 gram
IJkmerken
Jaarletters en tweemaal het ijkkantoornummer 17 van Groningen
Eerste ijk
De jaarletter D van 1872
Laatste ijk
De jaarletter W van 1955-1956

17-02-1944
Gewichten voor gewone weging van voor 1941 mochten, als ze gebruikt werden voor fijne weging en niet van een esculaapteken waren voorzien, bij de herijk met een 90° gedraaid goedkeuringsmerk worden gestempeld om ze als gewichten voor fijne weging te kunnen identificeren
Opmerkelijk is dat de jaarletter W van 1955-1956 op deze gewichten, die gezien de dubbele afslag van het ijkkantoornummer 17 echter al steeds als gewichten voor fijne weging dienst hebben gedaan, 90° gedraaid is afgeslagen
Daarmee werd aangegeven dat we hier te maken hebben met gewichten voor fijne weging

01-01-1970
Met ingang van 01-01-1970 werd het omstempelen van gewichten voor gewone weging tot gewichten voor fijne weging niet meer toegestaan
Aantal keer geijkt
15 x

Alleen op het gewicht van 2 dekagram is de jaarletter W van 1955-1956 niet afgeslagen, dat gewicht is niet 15x maar 14x geijkt
Nummer van het ijkkantoor
In de gewichten is het ijkkantoornummer 17 van Groningen twee keer afgeslagen
De dubbele afslag van het ijkkantoornummer geeft aan dat we te maken hebben met gewichten voor fijne weging
Bijzonderheden
De firma G Swarte uit Groningen bood maar gedurende de jaren 1870-1875 gewichten ter ijk aan
Om die reden zullen er dan ook niet zo heel veel gewichten door die fabrikant zijn vervaardigd en komen gewichten van G Swarte maar sporadisch voor
Enkele verzamelaars bezitten wel een aantal losse gewichten van G Swarte, maar een serie gelijk geijkte gewichten van deze fabrikant in een fraaie kist is zeer ongebruikelijk

De zijkanten van de mahoniehouten kist en van het deksel zijn in elkaar gezet met een fraaie zwaluwstaartverbinding
De scharnieren en het sluithaakje zijn van messing en zijn met messing schroeven bevestigd
Het binnengedeelte van de kist, met de openingen voor de gewichten en het pincet, zit los in de kist
Het messing pincet is ongeveer 104 mm lang en heeft een fraaie vorm
De kist was niet bedoeld om mee op reis te gaan, immers de knoppen van de gewichten vallen niet in uitsparingen in het deksel, de gewichten konden dan ook niet rammelvrij vervoerd worden
Waarschijnlijk werd de kist met gewichten uitsluitend in de instrumentmakerij van R.B. Kuitert te Groningen gebruikt

Bij de openingen voor de gewichten van 5 dekagram t/m 1 gram zijn papiertjes geplakt waarop respectievelijk staat 50, 20, 10, 10, 5, 2, 2 en 1

De gewichten van 1 en 1 dekagram, 5, 2, 2 en 1 gram ontbreken

In de ronde uitsparing voor de milligramgewichten werden alle milligrammen bij elkaar gelegd
De uitsparing voor de milligrammen wordt afgesloten met een rond messing deksel dat van een knopje is voorzien
Het idee om elk milligramgewicht in een apart vakje te bewaren was in 1872 niet gebruikelijk, laat staan dat er sprake was van een uitneembare houder die in de balanskast gelegd kon worden

In die opening is een messing milligramgewicht van 500 milligram aanwezig met het opschrift 500, daarboven is het ijkkantoornummer 17 van Groningen afgeslagen

In de onderkant van de gewichten van 1 kilogram 5, 2, 1, 1 hectogram en 5 dekagram is een justeeropening aangebracht
Het gewicht van 2 dekagram heeft geen justeeropening, daarin is in de onderkant een ronde justering door middel van lood aangebracht

Alle gewichten zullen, mede gezien het feit dat het gewicht van 2 dekagram niet van een justeeropening is voorzien, oorspronkelijk zonder justeerholte zijn vervaardigd
Dat betekent dat de justeeropeningen er later in werden geboord
Wanneer dat is gebeurd is natuurlijk niet meer exact te achterhalen

Op basis van het onderstaande en de op de gewichten afgeslagen jaarletters zijn de justeeropeningen waarschijnlijk voor december 1882 in de gewichten geboord
Knopgewichten uit de periode 1870-1912 waren oorspronkelijk namelijk niet voorzien van een justeeropening
Als een gewicht zonder justeeropening te licht was werd het in het gewichtlichaam en/of in het grondvlak gejusteerd door met een drevel of drijfijzer een kleine opening in het messing te slaan waarin vervolgens het benodigde lood werd aangedreven
Knopgewichten van 2 en 1 gram waren nooit voorzien van een justeeropening

De aan de ijkkantoren verstrekte modelgewichten waren wel van een justeeropening voorzien, zodat al snel na 1870 de meeste gewichten met deze justeermogelijkheid waren uitgerust
Het was toegestaan om in de knopgewichten van 5 gram en zwaarder een justeeropening in het grondvlak aan te brengen
De justeeropening moest van schroefdraad of van groeven worden voorzien
Justering vond plaats door middel van het aandrijven van het benodigde lood in de justeeropening

Na december 1882 was het niet meer toegestaan om gewichten in de het gewichtlichaam te justeren
Als het grondvlak helemaal vol gejusteerd was kon eventueel op de mogelijkheid worden gewezen om een diepe justeeropening in het grondvlak te boren

De justeeropeningen kunnen natuurlijk ook in de jaren '80 en '90 van de 19e eeuw in de gewichten zijn geboord, dat zal vermoedelijk niet in de jaren
1955-1956 zijn gebeurd

Na 1912 moest een te licht bevonden gewicht zonder justeeropening overigens afgekeurd worden

Op het etiket op de binnenkant van het deksel is met pen de onderstaande tekst geschreven:

IJkkantoor Groningen / De in dit verzegeld papier ge- / slotene gewigten als: /
2 stuk koper van 20 milligr / 1 stuk aluminium van 10 milligr / 1 stuk aluminium van 5 milligr / 2 stuk aluminium van 2 milligr / 1 stuk aluminium van 1 milligr / Toebehoorende aan R.B Kuitert. / instrumentmaker te Groningen / Zijn op den 16 augustus 1872 / door den ondergeteekende geve- / rifieerd en wettig bevonden. / Den IJker van maten, ge- / wigten en Weegwerktuigen / Chef van dienst, te Groningen / GAvenema

Noot
Reinder Barkman Kuitert werd op 27-01-1833 te Nieuwolda geboren, trouwde op 29-1-1857 te Groningen met Grietje Jonker, geboren op 18-03-1832 te Groningen, dochter van Evert Andries Jonker en Jantje Jenses Bakker
R.B. Kuitert was instrumentmaker te Groningen en overleed daar op
12-11-1911

Noot
Dr. Gerard Azings Venema werd op 26-03-1808 geboren te Sappemeer
Hij werd in juni 1834 benoemd tot arrondissementsijker te Winschoten, werd op 01-01-1870 aangesteld tot ijker, Chef van dienst te Groningen en overleed daar op 30-11-1873

Uit de handgeschreven tekst op het etiket blijkt:
1
In 1872 werden milligramgewichten van 1 t/m 10 mg blijkbaar van aluminium vervaardigd, en de milligramgewichten van 20 mg en zwaarder van messing
Dat kwam omdat aluminium nog te kostbaar was om daar ook de grotere milligramgewichten van te vervaardigen
2
In 1872 bestonden er blijkbaar nog geen voorbedrukte milligramenveloppen
Met “De in dit verzegeld papier geslotene gewigten” wordt waarschijnlijk bedoeld dat de milligrammen in een met een lakzegel verzegeld gevouwen stuk papier zaten
In het lakzegel stond vermoedelijk een afdruk van het kantoormerk c.q. het ijkkantoornummer
Tot nu toe is als oudste milligramenveloppe enkel een exemplaar uit 1898 van de fabrikant Becker’s Sons te Rotterdam bekend

Met dank aan Rio Holtman en Antoine van den Acker voor de door hen verstrekte informatie over G.A. Swarte en R.B. Kuitert
Inventarisnummer
n.v.t. / Collectie W
Foto's
Webmuseum goudenzilverweging.nl