Andere onderwerpen

Goud
Goud en geld; transport en opslag
In 2016 maakt DNB plannen voor “Uitplaatsing van het waardegebied”
De Koninklijke Nederlandse Munt N.V. niet meer Nederlands!
Zilver
Goud en zilver 1; het toetsen
Goud en zilver 2; het keuren, de Waarborgwet 1986
Goud en zilver 3; de geschiedenis van de Waarborg en de Waarborgwet
Goud en zilver 4; het belang van goud en zilver in het handelsverkeer
Edelstenen
Edelstenen; diamant
Parels
Literatuur over goud- en zilverweging in Nederland d.d. 22-05-2018
Archimedes en goud- en zilverweging
Overzicht ijk- en justeermeesters-generaal van het Troois gewicht in de Nederlanden
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Lenaert van de(r) Gheere (III)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Lenard of Lenaert van de(r) Gheere (IV)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Gerrit G(h)eens of Gérard Guens (II)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Roelof Woutersz van der Schure
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Johannes Andries Groengraft
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Abraham Groengraft
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Jacob l’Admiral
Instructie voor Jacob l’Admiral d.d. 1 mei 1750
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Pieter Jacob le Cointe
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Stephanus Gerardus Nagel
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Theodorus Antonius Nagel
De jaarletters van de ijk- en justeermeesters-generaal in de Noordelijke Nederlanden
Ordonnantie op ’t Troys of Swaer Gewichte Groningen 1701 collectie W
Troois gewicht 1; het ontstaan, de oorsprong, van het Frans en het Hollands Troois gewicht
Troois gewicht 2; de ontwikkeling van het Hollands Troois, het Keuls en het Brabants gewicht in Amsterdam
Troois gewicht 3; de ontwikkeling van het Hollands Troois gewicht in de Nederlanden
Troois gewicht 4; de Trooise gewichten
Troois gewicht 4a; Waarom zou men azen snoeien?
Troois gewicht 5; het gebruik van Trooise gewichten tijdens de Franse overheersing (1810-1813)
Troois gewicht 6; het Groot Pijlgewicht; de Franse dormant
Troois gewicht 7; de oude Hollandse dormant van 4 mark uit 1510
Troois gewicht 7a; Welke Nederlandse dormant werd in 1529 met het Groot Pijlgewicht geverifieerd?
De Nederlandse ijkmerken vanaf 1820-heden
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1820-1870
Metriek gewicht 1; Wet 21-08-1816 S34, het metrieke stelsel
Metriek gewicht 2; Besluit 29-03-1817 S15, vaststelling van benamingen
Metriek gewicht 3; Besluit 30-11-1817 S31, toepassing wet 21-08-1816 op het medicinaal gewicht
Metriek gewicht 3a; Besluit 21-10-1819 S52; regeling medicinaal gewicht
Metriek gewicht 4; Besluit 06-03-1819 S8, invoering van het metrieke stelsel
Metriek gewicht 5; Besluit 08-06-1819 S37, gedaante, stof en samenstelling gewichten
Metriek gewicht 6; Besluit 28-09-1819 S49, eerste uitgifte, verificatie en ijking gewichten
Metriek gewicht 7; Besluit 18-12-1819 S58, invoering nieuwe gewichten
Metriek gewicht 8; Besluit 08-11-1820 S24, tijdstip verplicht gebruik nieuwe gewichten
Metriek gewicht 9; Besluit 20-12-1821 S24, instructie ijkers m.b.t. goud- en zilverweging
Metriek gewicht 10; Besluit 18-12-1822 S52, verbod afgeschafte gewichten
Metriek gewicht 11; Besluit 16-08-1823 S32, benamingen in officiële stukken
Metriek gewicht 12; Besluit 03-04-1826 S16, verdere invoering van het eenvormig stelsel van maten en gewichten
Metriek gewicht 13; Besluit 30-03-1827 S13, nadere bepalingen op de jaarlijkse herijk
Metriek gewicht 14; Besluit 02-04-1829 S6, tegengaan misbruiken betreffende nieuwe gewichten
Metriek gewicht 15; Besluit 26-01-1839 S3, nieuwe indeling ressorten arrondissementsijkers
Metriek gewicht 16; Besluit 12-04-1839 S13, over de nieuwe standaarden
Metriek gewicht 17; Besluit 11-12-1842 S25, op 01-01-1843 vervallen Belgische wetten in Limburg
Metriek gewicht 18; Besluit 30-08-1843 S11, over de examens van de arrondissementsijkers
Metriek gewicht 19; Aanwijzing arresten van de Hoge Raad
Dispositie van 30-01-1823 over het gebruik van de nieuwe gewichten in de goud- en zilverhandel collectie W
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1870-1912
Metriek gewicht 20a; Wet 07-04-1869 S57, H I. Van maten, gewichten enz., art. 1-13
Metriek gewicht 20b; Wet 07-04-1869 S57, H II. Van de ijk, art. 14-21
Metriek gewicht 20c; Wet 07-04-1869 S57, H III. Van het toezicht, art. 22-27
Metriek gewicht 20d; Wet 07-04-1869 S57, Hoofdstuk IV. Strafbepalingen, art. 28-36
Metriek gewicht 20e; Wet 07-04-1869 S57, Hoofdstuk V. Overgangsbepalingen, art. 37-44
Metriek gewicht 20f; Besluit 09-11-1869 S167, over de ijkmerken
Metriek gewicht 20g; Besluit 18-11-1870 S178, IJkwet 1869 S57 is van toepassing op medicinale gewichten
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1912-1919
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1919-1941
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-heden
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-1949
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1949-heden
Het verschil tussen massa en gewicht
De oorsprong van het karaat; de Ceratoniazaden
Het verschil tussen de bankgulden van de Amsterdamse Wisselbank en de courante gulden
De gouden, zilveren en de dubbele standaard
De gouden, zilveren en dubbele standaard in Nederland; 1816-1936
Het systeem van Bretton Woods (1944)
De eerste goudzending die in de oorlogsjaren1914-1918 vanuit Engeland door DNB werd ingevoerd
De gelijkarmige balans en haar benamingen
Paulus Dorsman; meester balansenmaker
De Generaliteits- of Statenleeuw in de Hollandse tuin op de balans van Paulus Dorsman uit 1742
De ijk van weegwerktuigen in Nederland
Het schoonmaken van ijzeren balansen
Het verantwoord schoonmaken van bronzen en messing gewichten

Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-heden

De gewichten voor gewone weging uit de periode 1941-heden worden hier ook uitgebreid vermeld.
Vanwege de door oorlogsomstandigheden ontstane materiaalschaarste mochten ze van 1941-1949 namelijk, in afwijking van de Beschikking van 09-05-1939 die in werking trad op 01-01-1941, geschikt gemaakt worden als gewichten voor fijne weging.
Dat gebeurde door op de gewichten voor gewone weging een esculaapteken achter de benaming aan te brengen en door dergelijke gewichten bij ijk en herijk extra te merken door het goedkeuringsmerk met de onderzijde van het merk 90° naar links gedraaid af te slaan.

Gedurende de periode 1941-heden werden de messing gewichten voor gewone weging vervaardigd conform de Beschikking van 09-05-1939, die op 01-01-1941 in werking trad.

Opschriften 1941-heden, gewichten voor gewone weging
kilogram = 1000 gram of 1 kilogram

gram = gram
g (op gewichten van 50 gram en minder) = gram


De opschriften op de messing gewichten werden met kleine letters geschreven, zonder punt; dus kilogram, gram en g. Ze werden afgeslagen op de bovenzijde van het gewichtlichaam.

Justeergelegenheid1941-heden, gewichten voor gewone weging
De knop- en krukgewichten waren in het grondvlak voorzien van een justeeropening waarin schroefdraad was aangebracht. Knopgewichten van 2 en 1 gram waren niet voorzien van een justeeropening. Justering vond plaats door middel van het aandrijven van het benodigde lood in de justeeropening. Bij de eerste ijking moest het onderste gedeelte van de justeeropening over tenminste de halve hoogte van het gewichtlichaam ongevuld zijn.

Gieters- of fabrieksmerk 1941-heden, gewichten voor gewone weging
Een onopvallend gieters- of fabrieksmerk moest in het grondvlak van het gewicht afgeslagen worden.

Kantoormerk 1941-heden, op de gewichten voor gewone weging

Het kantoormerk moest in het grondvlak, diametraal tegenover het fabrieksmerk, met de onderzijde naar het midden van het grondvlak gekeerd, afgeslagen worden.


Goedkeuringsmerken 1941-heden, gewichten voor gewone weging
Op de gewichten van 25 kilogram t/m 5 gram moesten de goedkeuringsmerken op het gewichtlichaam, dicht onder de bovenrand en onder het midden van het opschrift afgeslagen worden. Ieder volgend goedkeuringsmerk moest indien mogelijk recht onder het vorige of anders rechts naast het eerste merk van de laatste rij afgeslagen worden.

Op de gewichten van 1 en 2 gram werden alle goedkeuringsmerken op het grondvlak afgeslagen.

Milligramgewichten 1941-heden (goud/platina/aluminium)

Milligramgewichten opschriften 1941-heden
De massawaarden van 1000, 500, 200 100, 50, 20, 10, 5, 2 en 1 milligram van de uit goud, platina of aluminium vervaardigde milligrammen werden slechts aangeduid met een getal dat het aantal milligrammen aangaf, zonder de aanduiding mg.


Onder de massa-aanduiding mocht op gewichten van 10 mg en meer het getal dat de massa in metriek karaat aangaf worden afgeslagen.
Per circulaire werd er in mei 1941 expliciet op gewezen dat de massa-aanduiding in metrieke karaat slechts met een getal, dus zonder de aanduiding Kt, mocht worden aangegeven. Gewichten zonder de aanduiding Kt zijn echter niet bekend. Daarbij gold;

10 metriek karaat = 10 Kt = 2 gram = 2000 mg
5 metriek karaat = 5 Kt = 1 gram = 1000 mg 
1 metriek karaat = 1 Kt = 0,200 gram = 200 mg

De circulaire van 05-05-1941 schreef voor dat de massa-aanduiding op de gewichten van 200 mg en 2 mg 90 ̊ respectievelijk 180 ̊ moest worden gedraaid, dat wilde zeggen met de kop van het getal gericht naar de opstaande rand. Bij Beschikking van 24-08-1949 werd dit officieel geregeld.

Bij de metrieke karaatgewichten van 20 mg moest het getal 20 ook 90 ̊ gedraaid en het getal van de massa-aanduiding in metriek karaat eronder afgeslagen worden. In verband met de beschikbare ruimte op de metrieke karaatgewichten moesten er cijfers van een kleiner type gebruikt worden.

Milligramgewichten vorm 1941-heden
Milligramgewichten kenden, afhankelijk van de massa, verschillende vormen;

* De milligramgewichten van 500, 50 en 5 mg waren rond en holvormig
* De milligramgewichten van 1000, 100, 10 en 1 mg waren vierkant en vlak, ze waren voorzien van één opstaande rand
* De milligramgewichten van 200, 20 en 2 mg waren langwerpig, met één opstaande korte zijde

Milligramgewichten materiaal 1941-heden
Milligramgewichten werden uit aluminium vervaardigd. Milligramgewichten van 10 mg of meer mochten ook uit goud of platina worden vervaardigd. De afmetingen van dergelijke gewichten waren minder groot.


Milligramgewichten justeringen 1941-heden
Het justeren van milligramgewichten was niet toegestaan.


Milligramgewichten fabrieksmerk 1941-heden

Op de milligramgewichten werd geen fabrieksmerk afgeslagen.

Milligramgewichten kantoormerk 1941-heden

Op de gewichten van 1000, 500, 200, 100 en 50 mg moest het kantoormerk afgeslagen worden boven het midden van het getal dat de massa aangaf, met de onderzijde naar dat getal gekeerd.
Op de gewichten van 20, 10, 5, 2 en 1 mg hoefde het kantoormerk niet afgeslagen te worden, die waren daarvan vrijgesteld.
Op de metrieke karaatgewichten moest het kantoormerk niet met de onderzijde gekeerd naar het getal dat de massa aangeeft afgeslagen worden, maar 90 ̊ gedraaid ofwel loodrecht op die richting.

Milligramgewichten goedkeuringsmerken 1941-heden
Milligramgewichten werden vrijgesteld van het afslaan van een goedkeuringsmerk.
Milligramgewichten werden bij de ijk en herijk in een met lak verzegelde enveloppe gestoken.

Het goedkeuringsmerk werd in het lakzegel aangebracht.

Periode 1941-heden, afwijkende gewichten voor gewone weging werden toegelaten
Noodmaatregelen vanwege de materiaalschaarste door de oorlogsomstandigheden
Gedurende de periode 1941-heden werden er, in afwijking van de Beschikking van 09-05-1939 die in werking trad op 01-01-1941, vanwege de door oorlogsomstandigheden ontstane materiaalschaarste toch afwijkende koperen gewichten voor gewone weging toegelaten.


11-01-1941

De firma Becker's Sons had 112 gewichten van 100 gram, 355 gewichten van 200 gram en 44 gewichten van 500 gram met de respectievelijke opschriften 100 G., 200 G. en 500 G., bestemd voor Nederlands-West-Indië, in voorraad. Export was niet meer mogelijk en er was in Nederland behoefte aan messing gewichten, daarom werd er toestemming verleend om die gewichten tot de ijk toe te laten, hoewel volgens de nieuwe Beschikking het opschrift gram werd voorgeschreven.
Aan de Haagsche Balansen en Gewichtenfabriek N.V. werd eveneens toestemming verleend om 89 gewichten van 100 gram, 211 exemplaren van 200 gram en 300 exemplaren van 500 gram met de respectievelijke opschriften 100 GRAM, 200 GRAM en 500 GRAM, oorspronkelijk bestemd voor Nederlands-Oost-Indië, in Nederland in de handel te brengen.

20 -01-1942

In verband met dreigende koperschaarste had de firma Becker's Sons een grote partij koperen gewichten in voorraad gemaakt. De beginletter van de benamingen was echter een hoofdletter en dus in strijd met het nieuwe reglement. In verband met de bijzondere omstandigheden mochten die gewichten toch gekeurd worden, zowel met als zonder esculaapteken. Deze toestemming werd per 06-04-1949 ingetrokken.

16-07-1943

Voor de bepaling van het vochtgehalte van granen en zaden was een instrumentje vervaardigd, waarbij gebruik werd gemaakt van gewichten van 2,5 gram. Hiervoor had men geijkte gewichten van 5 gram aangeschaft. Voor de 5 was een 2 met een punt afgeslagen (2.5) en van de romp was een stuk afgezaagd, waarbij het goedkeuringsmerk dus intact bleef. Dergelijke gewichten moesten worden ingenomen en vervangen door ongeijkte exemplaren.

13-12-1952

Van het fabricaat Becker's Sons werden 4500 gewichten van 50 gram, waarvan de hals te recht of beter gezegd schuin en niet sierlijk was afgedraaid, tot de ijk toegelaten.

Verschillende keren werden gewichten doorgelaten met een foutieve stempeling, onder meer met een 180 ̊ gedraaid kantoormerk en te kleine of te grote merken.

Afkeuringsmerk 1941-heden, gewichten voor gewone weging
Wanneer een gewicht niet meer voor goedkeuring in aanmerking kwam, bijvoorbeeld in verband met een volledig gevulde justeeropening, werd daarop een afkeuringmerk afgeslagen.

Het afkeuringmerk bestond uit een verticaal gearceerde, gelijkzijdige driehoek, die normaliter door de laatste jaarletter en eenmaal daaronder werd afgeslagen.
Op messing gewichten werden de afkeuringmerken ook wel op het gewichtlichaam of bovenop de knop afgeslagen, en op milligramgewichten door het kantoormerk en onder het getal dat het aantal milligrammen aangeeft.

Foto’s: Webmuseum goudenzilverweging.nl