Andere onderwerpen

Goud
Goud en geld; transport en opslag
In 2016 maakt DNB plannen voor “Uitplaatsing van het waardegebied”
De Koninklijke Nederlandse Munt N.V. niet meer Nederlands!
Zilver
Goud en zilver 1; het toetsen
Goud en zilver 2; het keuren, de Waarborgwet 1986
Goud en zilver 3; de geschiedenis van de Waarborg en de Waarborgwet
Goud en zilver 4; het belang van goud en zilver in het handelsverkeer
Edelstenen
Edelstenen; diamant
Parels
Literatuur over goud- en zilverweging in Nederland d.d. 22-05-2018
Archimedes en goud- en zilverweging
Overzicht ijk- en justeermeesters-generaal van het Troois gewicht in de Nederlanden
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Lenaert van de(r) Gheere (III)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Lenard of Lenaert van de(r) Gheere (IV)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Gerrit G(h)eens of Gérard Guens (II)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Roelof Woutersz van der Schure
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Johannes Andries Groengraft
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Abraham Groengraft
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Jacob l’Admiral
Instructie voor Jacob l’Admiral d.d. 1 mei 1750
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Pieter Jacob le Cointe
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Stephanus Gerardus Nagel
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Theodorus Antonius Nagel
De jaarletters van de ijk- en justeermeesters-generaal in de Noordelijke Nederlanden
Ordonnantie op ’t Troys of Swaer Gewichte Groningen 1701 collectie W
Troois gewicht 1; het ontstaan, de oorsprong, van het Frans en het Hollands Troois gewicht
Troois gewicht 2; de ontwikkeling van het Hollands Troois, het Keuls en het Brabants gewicht in Amsterdam
Troois gewicht 3; de ontwikkeling van het Hollands Troois gewicht in de Nederlanden
Troois gewicht 4; de Trooise gewichten
Troois gewicht 4a; Waarom zou men azen snoeien?
Troois gewicht 5; het gebruik van Trooise gewichten tijdens de Franse overheersing (1810-1813)
Troois gewicht 6; het Groot Pijlgewicht; de Franse dormant
Troois gewicht 7; de oude Hollandse dormant van 4 mark uit 1510
Troois gewicht 7a; Welke Nederlandse dormant werd in 1529 met het Groot Pijlgewicht geverifieerd?
De Nederlandse ijkmerken vanaf 1820-heden
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1820-1870
Metriek gewicht 1; Wet 21-08-1816 S34, het metrieke stelsel
Metriek gewicht 2; Besluit 29-03-1817 S15, vaststelling van benamingen
Metriek gewicht 3; Besluit 30-11-1817 S31, toepassing wet 21-08-1816 op het medicinaal gewicht
Metriek gewicht 3a; Besluit 21-10-1819 S52; regeling medicinaal gewicht
Metriek gewicht 4; Besluit 06-03-1819 S8, invoering van het metrieke stelsel
Metriek gewicht 5; Besluit 08-06-1819 S37, gedaante, stof en samenstelling gewichten
Metriek gewicht 6; Besluit 28-09-1819 S49, eerste uitgifte, verificatie en ijking gewichten
Metriek gewicht 7; Besluit 18-12-1819 S58, invoering nieuwe gewichten
Metriek gewicht 8; Besluit 08-11-1820 S24, tijdstip verplicht gebruik nieuwe gewichten
Metriek gewicht 9; Besluit 20-12-1821 S24, instructie ijkers m.b.t. goud- en zilverweging
Metriek gewicht 10; Besluit 18-12-1822 S52, verbod afgeschafte gewichten
Metriek gewicht 11; Besluit 16-08-1823 S32, benamingen in officiële stukken
Metriek gewicht 12; Besluit 03-04-1826 S16, verdere invoering van het eenvormig stelsel van maten en gewichten
Metriek gewicht 13; Besluit 30-03-1827 S13, nadere bepalingen op de jaarlijkse herijk
Metriek gewicht 14; Besluit 02-04-1829 S6, tegengaan misbruiken betreffende nieuwe gewichten
Metriek gewicht 15; Besluit 26-01-1839 S3, nieuwe indeling ressorten arrondissementsijkers
Metriek gewicht 16; Besluit 12-04-1839 S13, over de nieuwe standaarden
Metriek gewicht 17; Besluit 11-12-1842 S25, op 01-01-1843 vervallen Belgische wetten in Limburg
Metriek gewicht 18; Besluit 30-08-1843 S11, over de examens van de arrondissementsijkers
Metriek gewicht 19; Aanwijzing arresten van de Hoge Raad
Dispositie van 30-01-1823 over het gebruik van de nieuwe gewichten in de goud- en zilverhandel collectie W
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1870-1912
Metriek gewicht 20a; Wet 07-04-1869 S57, H I. Van maten, gewichten enz., art. 1-13
Metriek gewicht 20b; Wet 07-04-1869 S57, H II. Van de ijk, art. 14-21
Metriek gewicht 20c; Wet 07-04-1869 S57, H III. Van het toezicht, art. 22-27
Metriek gewicht 20d; Wet 07-04-1869 S57, Hoofdstuk IV. Strafbepalingen, art. 28-36
Metriek gewicht 20e; Wet 07-04-1869 S57, Hoofdstuk V. Overgangsbepalingen, art. 37-44
Metriek gewicht 20f; Besluit 09-11-1869 S167, over de ijkmerken
Metriek gewicht 20g; Besluit 18-11-1870 S178, IJkwet 1869 S57 is van toepassing op medicinale gewichten
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1912-1919
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1919-1941
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-heden
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-1949
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1949-heden
Het verschil tussen massa en gewicht
De oorsprong van het karaat; de Ceratoniazaden
Het verschil tussen de bankgulden van de Amsterdamse Wisselbank en de courante gulden
De gouden, zilveren en de dubbele standaard
De gouden, zilveren en dubbele standaard in Nederland; 1816-1936
Het systeem van Bretton Woods (1944)
De eerste goudzending die in de oorlogsjaren1914-1918 vanuit Engeland door DNB werd ingevoerd
De gelijkarmige balans en haar benamingen
Paulus Dorsman; meester balansenmaker
De Generaliteits- of Statenleeuw in de Hollandse tuin op de balans van Paulus Dorsman uit 1742
De ijk van weegwerktuigen in Nederland
Het schoonmaken van ijzeren balansen
Het verantwoord schoonmaken van bronzen en messing gewichten

Hoofdzaken wet- en regelgeving 1870-1912

Hoofdzaken wet- en regelgeving 1870-1912
De nieuwe IJkwet d.d. 07-04-1869 (Staatsblad no. 57) trad op 01-01-1870 in werking. Gedurende de periode 1870-1912 werden de messing gewichten vervaardigd conform het Koninklijk Besluit d.d. 16-10-1869 (Staatsblad no. 159).


Opschriften 1870-1912
KILOGRAM. / KILOGR. / KILOG. = 1000 gram of 1 kilogram

HEKTOGRAM. / HEKTOGR. / HETOG. = 100 gram
DECAGRAM. / DEKAGR.  /  D.G. = 10 gram
GRAM. / G. = gram

De opschriften werden, hoewel ze in de wet met kleine letters waren vermeld, op de gewichten echter altijd met hoofdletters afgeslagen, gevolgd door een punt. Naast de genoemde benamingen mochten tevens nog vermeld worden: POND (=kilogram), ONS, LOOD of WIGTJE. Soms werden deze oude benamingen nog voorafgegaan door de afkorting NED.

Hoewel de opschriften meestal op de kraag van de knop- en krukgewichten werden aangebracht, was de plaats ervoor niet voorgeschreven. De plaats voor de opschriften van de sluitgewichten was daarentegen wel voorgeschreven. De opschriften moesten op de sluitgewichten als volgt aangegeven worden: op de buitenkant van het deksel van het huis in kilogram, hektogram en gram, op de bovenrand van elke pijl in G. (gram), en op de binnenkant in bodem van het huis en van elke pijl in hetogram, dekagram of gram.


Justeergelegenheid 1870-1912
De knop- en krukgewichten waren oorspronkelijk niet voorzien van een justeeropening. Als een gewicht zonder justeeropening te licht was werd het in het gewichtlichaam en/of in het grondvlak gejusteerd door met een drevel of drijfijzer een kleine opening in het messing te slaan waarin vervolgens het benodigde lood werd aangedreven.

Knopgewichten van 2 en 1 gram, en sluitgewichten waren nooit voorzien van een justeeropening.
Sluitgewichten werden gejusteerd in de bodem van het huis en/of van de pijlen. De justering vond plaats door met een drevel of drijfijzer een kleine opening in het messing te slaan waarin vervolgens het benodigde lood werd aangedreven.

De aan de ijkkantoren verstrekte modelgewichten waren van een justeeropening voorzien, zodat al snel na 1870 de meeste gewichten met deze justeermogelijkheid waren uitgerust. Het was toegestaan om in de knopgewichten van
5 gram en zwaarder en in de krukgewichten een justeeropening in het grondvlak aan te brengen. De justeeropening moest van schroefdraad of van groeven worden voorzien. Justering vond plaats door middel van het aandrijven van het benodigde lood in de justeeropening.


Na december 1882 was het niet meer toegestaan om gewichten in de het gewichtlichaam te justeren. Als het grondvlak helemaal vol gejusteerd was kon eventueel op de mogelijkheid worden gewezen om een diepe justeeropening in het grondvlak te boren.

Gieters-, fabrieks- of verkopersmerk 1870-1912
In 1870 werd in het Koninklijk Besluit d.d. 16-10-1869 (Staatsblad no. 159) voor het eerst voorgeschreven dat op gewichten de naam of het merk van de gieter of fabrikant afgeslagen moest worden. Ook werden er wel verkopers- of zelfs eigendomsmerken op afgeslagen.
De plaats van het gieters-, fabrieks- of verkopersmerk was gedurende de periode 1870-1912 echter nog niet voorgeschreven. Meestal werd dit merk in de kraag van de knop- en krukgewichten afgeslagen, maar het kwam ook voor dat het gieters-, fabrieks- of verkopersmerk in het grondvlak afgeslagen werd. Op de sluitgewichten werden ze meestal op de binnenkant van de bodem van alle onderdelen afgeslagen.
Het aanbrengen van eigendomsmerken was lange tijd niet meer toegestaan, maar in 1975 werd besloten het afslaan van een eigendomsmerk op gewichten voor gewone weging onder bepaalde restricties weer toe te laten.

Kantoormerk 1870-1912
Per 01-01-1870 werden de ijk en de herijk aan ijkers en adjunct-ijkers opgedragen. In die functies werden de oude arrondissementsijkers benoemd. Het tussen 1820 en 1870 door de arrondissementsijker afgeslagen particuliere merk werd tussen 1870 en 1912 vervangen door het zogeheten ijkkantoormerk, het nummer van het ijkkantoor in het typisch gevormde stempelveld.

Als ijkmerken op gewichten voor gewone weging werden per 01-01-1870 afgeslagen: eenmaal het kantoormerk en bij de eerste ijk c.q. de herijk een jaarletter. Het kantoormerk werd dus eenmalig bij de eerste ijk afgeslagen, en niet meer bij de herijk.

Op de nauwkeuriger gejusteerde gewichten voor fijne weging werd, hoewel dat niet in de voorschriften werd vermeld, het kantoormerk twee keer naast elkaar afgeslagen. Feitelijk gebeurde dat op dezelfde manier waarop tussen 1820 en 1870 het particuliere merk van de arrondissementsijker op de gewichten voor fijneweging dubbel werd afgeslagen.

De plaats van het kantoormerk was gedurende de periode 1870-1912 nog niet voorgeschreven.

Op de messing knop- en krukgewichten werden ze meestal op de kraag rond de knop of de kruk afgeslagen. Soms werd het kantoormerk ook wel op het gewichtlichaam afgeslagen.
Op de sluitgewichten gebeurde dat meestal op de bodem van het huis en van de pijlen.


Goedkeuringsmerken 1870-1912
De plaats van de goedkeuringsmerken was in de periode 1870 - 1912 nog niet voorgeschreven. Op de messing knop- en krukgewichten kunnen de oudste afslagen meestal worden gevonden op de kraag van het gewicht rond de knop of kruk, naast het kantoormerk. De volgende jaarletters werden daarnaast of op een willekeurige plaats op de romp afgeslagen. Vaak zijn ze echter al netjes op de zijkant van het gewichtlichaam, van boven naar beneden en van links naar rechts afgeslagen.

Op de sluitgewichten werden de goedkeuringsmerken meestal op de binnenkant van de bodem van alle onderdelen afgeslagen, maar ze werden ook wel op zowel de binnen- als de buitenkant van de schuine wand van het huis en de pijlen afgeslagen.
Pas sinds 01-07-1913 bestond er een instructie waarin de plaats van de ijkmerken op onder meer gewichten nauwkeurig werd omschreven. Op de gewichten van 1 en 2 gram werden de meeste goedkeuringsmerken op het grondvlak afgeslagen.

Milligramgewichten 1870-1912 (goud/zilver/platina/koper/aluminium)         

Milligramgewichten opschriften
1870-1912
De massawaarden van 1000, 500, 200 100, 50, 20, 10, 5, 2 en 1 milligram werden slechts aangeduid met een getal dat het aantal milligrammen aangaf, zonder de aanduiding mg.


Milligramgewichten vorm
1870-1912 
Milligramgewichten waren dunne plaatjes ofwel lamelgewichten met een vierkante vorm. De koperen milligramgewichten waren holvormig, de aluminium milligramgewichten werden als vlakke plaatjes uitgevoerd.


Milligramgewichten materiaal
1870-1912 
Milligramgewichten werden vervaardigd uit koper, zilver, platina, aluminium of uit een ander kostbaar materiaal, bijvoorbeeld uit goud.


Noot

Vanwege het feit dat in het begin aluminium duurder was dan zilver werden milligrammen van zilver gemaakt. Na verloop van tijd zakte de prijs van aluminium onder de zilverprijs, waardoor bijna alle milligrammen van aluminium vervaardigd werden. Het verschil tussen zilver en aluminium is wat lastig te zien, echter een zilveren milligramgewicht is op het oog circa de helft dunner dan het aluminium gewicht.


Milligramgewichten justeergelegenheid 1870-1912 
Het justeren van milligramgewichten bij de herijk was niet toegestaan. Inmiddels zijn er milligramgewichten aangetroffen die met tinsoldeer zijn verzwaard om ze bij de herijk op de vereiste massa te brengen.Met ingang van mei 1880 werd dit echter uitdrukkelijk niet meer toegestaan.


Milligramgewichten fabrieks c.q. verkopersmerk
1870-1912  

Bij Koninklijk Besluit d.d. 19-05-1875 (Staatsblad no. 77) werd verordonneerd dat de milligramgewichten van 1000 t/m
1 mg niet van een fabrieks- of verkopersmerk hoefden te worden voorzien.


Milligramgewichten kantoormerk
1870-1912 

Bij Koninklijk Besluit d.d. 19-05-1875 (Staatsblad no. 77) hoefde er op de milligramgewichten van 20, 10, 5, 2 en 1 mg geen kantoormerk meer afgeslagen te worden, die waren daarvan vrijgesteld.
Op de milligramgewichten van 50 mg en meer moest het kantoormerk wel afgeslagen worden.

Milligramgewichten goedkeuringsmerken 1870-1912 
Bij Koninklijk Besluit d.d. 19-05-1875 (Staatsblad no. 77) hoefde er op de milligramgewichten geen goedkeuringsmerk afgeslagen te worden, die waren daarvan vrijgesteld.

Afkeuringmerk 1870-1912
Wanneer een gewicht niet meer voor goedkeuring in aanmerking kwam, bijvoorbeeld omdat het vol met justeringen zat, de justeeropening geheel gevuld was of omdat het niet meer aan de wet- en regelgeving voldeed, werd daarop een afkeuringmerk afgeslagen.

Het afkeuringmerk bestond uit een verticaal gearceerde, gelijkzijdige driehoek, die normaliter door de laatste jaarletter en eenmaal daaronder werd afgeslagen.
Op messing gewichten werden de afkeuringmerken ook wel op het gewichtlichaam of bovenop de knop afgeslagen, en op milligramgewichten vaak door het kantoormerk en onder het getal dat het aantal milligrammen aangeeft.

Ontwikkeling van de ijkkantoren en hun kantoormerken vanaf 1870 t/m heden
Met de nieuwe IJkwet d.d. 07-04-1869 (Staatsblad no. 57) werd per 01-01-1870 het aantal ijkkantoren drastisch verminderd. Van de 35 ijkkantoren die er in 1869 waren werden er 16 opgeheven zodat er na 01-01-1870 nog
19 overbleven. In de loop der jaren is het aantal ijkkantoren verder ingekrompen en werd de nummering daar drie keer op aangepast.


In de loop der tijd werden bijna alle ijkkantoren gesloten, in 2018 was alleen het ijkkantoor Dordrecht nog geopend.

Op de website www.oudegewichtjes.nl vindt u onder de rubriek determineren verdere aanvullende gegevens met betrekking tot de ijkkantoren en hun kantoormerken vanaf 1870–heden.


Foto’s: Webmuseum goudenzilverweging.nl