500 gram knopgewicht voor de Munt / kantoren van Waarborg collectie W

Type gewicht
Knopgewicht met afschroefbare knop
Gebruik van het gewicht
Knopgewicht met afschroefbare knop van 500 GRAM / 5 HECTOGRAMMES
Uit de opschriften en merken blijkt dat het gewicht van Franse origine is
De massa-aanduiding 5 HECTOGRAMMES is Frans, het opschrift 500 GRAM is Nederlands
Dergelijke gewichten werden in de Franse Tijd (1795-1813) verstrekt aan de Munt in Utrecht en de kantoren van Waarborg voor goud- en zilverwerken

Het onderhavige gewicht is in de loop der tijd klaarblijkelijk naar de Zuidelijke Nederlanden verhuisd, en is, gezien de ijkmerken met de letter N van het ijkkantoor Namen die erop zijn afgeslagen, vermoedelijk afkomstig uit het waarborgkantoor van Namen
Die conclusie is gebaseerd op informatie die is te vinden onder Documentatie > Metriek gewicht 9; Besluit 20-12-1821 S24, instructie ijkers m.b.t. goud- en zilverweging
In artikel 10 van genoemd besluit wordt het kantoor van waarborg in Namen vermeld
Gieter/fabrikant
Op de kraag is het makermerk van de Franse gewichtenmaker V. Gandolfi uit Parijs afgeslagen
Hij vervaardigde vanaf 1795 tot 1822 gewichten
Zijn makermerk bestaat uit de in elkaar gevlochten schrijfletters V en G in een ronde cartouche waarvan alleen de onderzijde met krullen is versierd

Noot
Een cartouche is een met krullen en rolwerk omlijst, meestal gebogen vlak, waarop een opschrift is of kan worden aangebracht
Opschriften
500 . GRAM. / 5 . HECTOGRAMMES.
Berekende massa
500 gram
Gewogen massa
499,7 gram
IJkmerken
De jaarletters
Op de knop van het gewicht de jaarletters;
a van 1831 (kleine drukletter a zonder stempelveld)
B van 1832
D van 1834
F van 1835
G van 1836

Op de kraag van het gewicht de jaarletters;
De letter N met daaronder de jaarletter S van 1820
De letter N met daaronder de jaarletter E van 1824
De letter N met daaronder de jaarletter F van 1825
De letter N met daaronder de jaarletter G van 1826
De letter N met daaronder de jaarletter H van 1827
De letter N met daaronder de jaarletter I van 1828
De letter N met daaronder de jaarletter K van 1829
0 (omicron) van 1866

Noot
De letter N staat voor het ijkkantoor Namen

Op de romp van het gewicht de jaarletters;
C van 1833
E van 1835

Het gewicht is met de jaarletter S van 1820 t/m de jaarletter 0 (omicron) van 1866 in totaal 15 keer geijkt
Vanaf 1824 t/m 1836 is het gewicht onafgebroken geijkt, in die reeks ontbreekt enkel de jaarletter L van 1830
Dat is verklaarbaar vanwege het voor de Zuidelijke Nederlanden wel erg roerige jaar 1830
Het in 1814 en 1815 gehouden Congres van Wenen besloot de Zuidelijke Nederlanden weer te verenigen met de Noordelijke Nederlanden in de vorm van een monarchie
Van 1815-1830, de periode waarin het huidige Nederland en België één staat vormden, heerste koning Willem I over het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
In 1830 vond de Belgische Revolutie, de Belgische opstand of de Belgische omwenteling plaats
De Belgische omwenteling was de burgerlijke revolutie tegen koning Willem I die uiteindelijk tot de onafhankelijkheid van België leidde
Op 04-10-1830 riep het Voorlopig Bewind van de Zuidelijke Nederlanden de onafhankelijkheid van België uit
Daarmee maakte België zich los van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden onder koning Willem I
Leopold I van België werd in 1831 de eerste koning der Belgen

Een schild met een punt in het midden
Een onbekend merk in de vorm van een schild met een punt in het midden

De leeuw
De leeuw in een ovaal stempelveld, met in de rechterklauw een zwaard? en in de linkerklauw een sleutel?, is het provinciaal ijkmerk van de Provincie Namen

De beide esculaaptekens voor de Munt en de kantoren van Waarborg
De Nederlandsche Bank te Amsterdam herbergt in haar collectie een kist met muntproductiegewichten, inventarisnummer 1984-0195
Daarin zitten krukgewichten voor de weging van partijen munten en lamelgewichten voor de weging van losse munten, waarop onder meer een esculaapteken, een slang die zich om een staf wikkelt en in een spiegel kijkt, is afgeslagen

Noot
De esculaap is een oud Grieks symbool dat staat voor de geneeskunde
Het symbool bestaat uit een slang die zich om een staf wikkelt
Soms wordt de staf afgebeeld met twee elkaar aankijkende slangen

In de metrologische literatuur wordt een esculaapmerk op meerdere manieren omschreven;
1
Het esculaapmerk in een langwerpig ovaal komt voor op gewichten die niet Nederlands geijkt zijn; waarschijnlijk is het de Franse aanduiding voor fijne weging
2
Het boekje Les marques de poinconnage sur le poids, mesures et instruments de pesage en France depuis la Révolution, par L.Marquet, Ingénieur des Travaux Métrologiques, in de vertaling in de Duitse taal door Gregor Linkenheil en Doris Saint-Remy, Luxemburg 1997 vermeldt het esculaapteken niet
3
Volgens het boek De muntslag ten tijde van Koning Willem I blz. 101 werden op 05-11-1817 officieel drie schetsen voor een nieuw muntmeesterteken aan minister Six van Oterleek, destijds de minister van Financiën, gestuurd
Muntmeester Y.D.C. Suermondt had een duidelijke voorkeur voor het ontwerp “zijnde een slang die zich in een spiegel ziet, als een emblema van de voorzigtigheid”
De toenmalige secretaris-generaal op het Departement van Financiën, Noël Simons, had daartegen echter grote bezwaren
Minister Six droeg vervolgens bij Koning Willem I één van de andere tekens, een brandende fakkel, als nieuw muntmeesterteken voor
Het derde op 05-11-1817 voorgestelde ontwerp is onbekend
Op 13-11-1817 maakte minister Six bekend dat bij Koninklijk Besluit van
07-11-1817 no. 67 “eene brandende fakkel” als muntmeesterteken was aangenomen

Noot
Een emblema is een symbool, herkenningsteken, zinnebeeld, embleem c.q. een kleine afbeelding

Noot
C.Ch. baron Six van Oterleek was van 16-03-1815 tot 11-04-1821 minister van Financiën

Noot
François Arnould Noël Simons (1779-1843) was een Nederlands politicus
Tijdens de regering van koning Willem I was hij van 12-01-1816 tot
20-12-1823 secretaris-generaal op het Departement van Financiën

4
Het ontwerp “zijnde een slang die zich in een spiegel ziet” moet behalve muntmeester Suermondt
ook het College van Raden en Generaalmeesters der Munt, het advies- en controlelichaam voor het muntwezen, hebben aangesproken
Immers nog in 1817 nam dat College, volgens het boek De muntslag ten tijde van Koning Willem I blz. 101 en blz. 101 afb. 47, het merk met een slang die in een spiegel kijkt aan voor een stempel waarmee op gewichten werd aangegeven dat zij waren geijkt tegen het nieuwe Nederlandse Pond
Het stempeltje dat hierbij zou worden gebruikt, werd voor 30 gulden gesneden door de stempelsnijder A. Michaut
5
In zijn brief d.d. 22-01-2000 schrijft R.J. Holtman over dit merk;

“Eindelijk heb ik het bewijs gevonden dat een bepaald type esculaap het bijzondere merk was voor de gewichten van de Munt en de waarborgkantoren. In het NMi Museum IJkwezen vond ik in een bakje met onbestemde merken de plaat volgens afb. K 10.800. De esculaap op de gewichten voor het wegen van enkele of partijen munten is daarmee verklaard.”

Noot
Het NMi Museum IJkwezen werd in 2001 opgeheven

In de plaat, in feite een legger, is het esculaapteken “een slang die zich in een spiegel ziet” tweemaal, in verschillende afmetingen, afgeslagen
Daarboven staat de tekst:

“BYZONDER TEEKEN VOOR DE MUNT EN DE KANTOREN VAN WAARBORG”

Noot
Een legger is de naam van sommige openbare registers of archieven
In dit kader betreft dat meestal een loden of zinken plaat waarin officieel vastgestelde merktekens, zoals bijvoorbeeld de particuliere merken van de arrondissementsijkers, zijn afgeslagen

Noot
Met betrekking tot goud en zilver wordt met de Waarborg bedoeld, het aanbrengen respectievelijk de aanwezigheid van een stempel op gouden (met een gehalte van minstens 585/1000) en zilveren (met een gehalte van minstens 835/1000) voorwerpen
Door middel van dat stempel worden die voorwerpen door de daartoe bevoegde overheidsinstelling als echt gekenmerkt
Met de Waarborg kan ook de instelling zelf, het Waarborgkantoor of de ambtenaar van de Waarborg worden bedoeld
De eerste Waarborgwet van 18-09-1852 (Staatsblad 178) is vervangen door de Waarborgwet van 1950 die op 01-09-1953 in werking trad
Eerste ijk
De jaarletter S van 1820
Laatste ijk
De jaarletter 0 (omicron) van 1866
Aantal keer geijkt
15 x
IJkmeester
In de kraag is het persoonlijke merk van de ijkers Leclerre uit Luik afgeslagen, een driehoek met een ronde onderzijde met daarbinnen een stilistisch uitgevoerde sextant?;
* F.N. Leclerre (1800 tot ca. 1822)
* J.J. Leclerre (ca. 1822 tot na 1829/1830)
In dit geval gaat het, gezien de ijkmerken op het gewicht vanaf 1820 tot en met 1836, om het merk van F.N. Leclerre
Bijzonderheden
Het gewicht is in de justeeropening onder de afschroefbare knop in de bovenkant van het gewichtlichaam gejusteerd door middel van loden lamellen ofwel dunne loden plaatjes

Al voor 1816 waren er Franse metrieke knopgewichten met Franse benamingen in omloop
Dergelijke Franse metrieke knopgewichten, oorspronkelijk voorzien van een afschroefbare knop, waren gedurende de Franse Tijd (1795-1813) verstrekt aan de Munt in Utrecht en aan de kantoren van Waarborg voor goud- en zilverwerken in de noordelijke en zuidelijke provincies

De IJkwet van 21-08-1816 (Staatsblad no. 34) trad op 01-01-1820 in werking

BESLUIT van den 8 Junij 1819, (St. no. 37) omtrent DE GEDAANTE, STOF EN ZAMENSTELLING DER NIEUWE GEWIGTEN, DERZELVER VEELVOUDEN EN ONDERDEELEN.

Het hier genoemde besluit vermeldt in Artikel 6:
“Indien er echter op sommige plaatsen reeds geijkte kilogrammes (nu Nederlandsche ponden genoemd) of veelvouden van dien, door vorige regeringen in gebruik mogten gebragt zijn, het zij van eene zeskantige of andere gedaante, mits niet voorzien van eenen lossen ring of knop, zullen dezelve, bij den ijk voldoende bevonden wordende, in gebruik kunnen blijven, en herijkt mogen worden, onder voorwaarden, dat zij bij den eersten te bevelen ijk worden aangeboden, maar geene dergelijke gewigten zullen in het vervolg gemaakt of na den gezegden termijn geijkt mogen worden.”

Met andere woorden; door de vorige regeringen in omloop gebrachte gewichten van zeskantige of een andere vorm, mochten, mits niet voorzien van een losse ring/kruk of knop, als ze “bij den eersten te bevelen ijk” in 1820 ter herijk aangeboden en in orde bevonden werden, in gebruik blijven en herijkt worden
Daarna mochten dergelijke gewichten niet meer vervaardigd of geijkt worden

Met betrekking tot de Franse gewichten uit de Munt te Utrecht en uit de kantoren van Waarborg voor goud- en zilverweken in de noordelijke en zuidelijke provincies, stond het Koninklijk Besluit d.d. 07-12-1820 uitzonderingen toe op artikel 6 van het besluit d.d. 08-06-1819 (Staatsblad
no. 37)

Dergelijke gewichten werden bij dat besluit, onder bepaalde voorwaarden, wel tot de ijk toegelaten:
1
De afschroefbare knop moest vast gesoldeerd, vastgeklonken of stevig vastgeschroefd zijn
2
De gewichten moesten, om te voorkomen dat ze in omloop zouden worden gebracht, door de Munt en de kantoren van Waarborg van een “particulier teken” worden voorzien

Dit “particulier teken” was het “BYZONDER TEEKEN VOOR DE MUNT EN DE KANTOREN VAN WAARBORG” c.q. het esculaapteken.

Noot
Stevig vastgeschroefd is in dit kader feitelijk wel een vage verordening
Vademecum blz. 205, 206, 222a.

Dit Franse gewicht uit het kantoor van Waarborg voor goud- en zilverweken
te Namen voldoet niet aan de beide eisen die het Koninklijk Besluit d.d.
07-12-1820 stelde om, als uitzondering op artikel 6 van het besluit d.d.
08-06-1819 (Staatsblad no. 37), toch tot de ijk toegelaten te worden:
1
De afschroefbare knop is niet vast gesoldeerd, vastgeklonken of stevig vastgeschroefd
2
Het gewicht is wel, om te voorkomen dat het in omloop zou worden gebracht, door het kantoor van Waarborg in Namen van een “particulier teken” voorzien, namelijk het “BYZONDER TEEKEN VOOR DE MUNT EN DE KANTOREN VAN WAARBORG” c.q. het esculaapteken

Hoewel de afschroefbare knop niet is vast gesoldeerd, vastgeklonken of stevig is vastgeschroefd is het gewicht vanaf 1820 toch gewoon geijkt!
Inventarisnummer
n.v.t. / Collectie W
Foto's
Rio Holtman; afbeelding K 10.800 van de legger uit het NMi Museum IJkwezen (vóór 2001) met de tekst “BYZONDER TEEKEN VOOR DE MUNT EN DE KANTOREN VAN WAARBORG”

Webmuseum goudenzilverweging.nl