Balans gemaakt door Paulus Dorsman in 1742 collectie W

Object
IJzeren gelijkarmige balans gemaakt door Paulus Dorsman in 1742
Gebruik van het object
De balans is naar alle waarschijnlijkheid gebruikt voor goud- en zilverweging
De argumenten daarvoor zijn;
Het relatief beperkte formaat van de balans; de balansarm is 61,5 cm lang
De balans is, in 2014, na 272 jaar nog perfect in balans en bezit een hoge gevoeligheid
De versieringen in de vorm van de, vermoedelijk gestileerde, Franse lelies, zoals die op gewichten voor goud- en zilverweging werden afgeslagen
Het feit dat de op meerdere punten rijk versierde balans is gemaakt door Paulus Dorsman, hij verrichtte tijdens zijn loopbaan werkzaamheden voor de Zeeuwse munt (met name reparaties aan balansen), hij was naast meester balansenmaker tevens gewichtenmaker (hij maakte medicinale gewichten, engelsen voor goud- en zilverweging en muntgewichten), essayeur, muntmeester en ijkmeester
Hij had uit hoofde van die functies c.q. beroepshalve dus veel te maken met goud- en zilverweging
Opschriften
Aan één kant staat op het linker deel van de balansarm
De letters FPDM die staan voor Fecit Paulus Dorsman
Fecit is Latijn voor “hij heeft gemaakt”
FPDM wil dus zeggen “Paulus Dorsman heeft mij gemaakt” ofwel “gemaakt door Paulus Dorsman”
Paulus Dorsman gebruikte de initialen PDM zowel in zijn ijkmerk alsook in zijn makersmerk

Meer gegevens over Paulus Dorsman vindt u onder het hoofditem Documentatie

Aan één kant staat op het rechter deel van de balansarm
Het jaartal 1742
De balans dateert uit 1742

Aan de andere kant staat op het linker deel van de balansarm
Het cijfer 17, dat in combinatie met de op het rechter deel van de balansarm door elkaar heen aangebrachte cijfers 44 en 92 staat voor 1700

Aan de andere kant staat op het rechter deel van de balansarm
De door elkaar heen aangebrachte cijfers 44 en 92, die in combinatie met het op het rechter deel van de balansarm aangebrachte cijfer 17 staan voor 1744 en 1792
IJkmerken
n.v.t.
Bijzonderheden
Een ijzeren rijk versierde balans in een dergelijke fraaie uitvoering lijkt een unicum te zijn

De op de balans aangebrachte versieringen zijn;
Vier, vermoedelijk gestileerde, Franse lelies
De knop van de wijzer in de vorm van een eikel
De typisch Hollandse versiering op de wijzer
De fraai vormgegeven cupido met de versierde knop onderaan de schaar
De versiering van de binnen de schaar vallende knop onder het draagoog
De bronzen, ongekroonde, naar links klimmende Generaliteitsleeuw met (krijgs)zwaard en de pijlenbundel van zeven pijlen
De cirkel rond de Generaliteitsleeuw;die symbool staat voor de door de leeuw verdedigde Hollandse tuin

De balans is gemaakt door Paulus Dorsman in 1742, vermoedelijk in Delft, immers in 1742 woonde P. Dorsman in Delft

Bij aankoop was de balans in hoofdzaak zwart geschilderd
De volgende onderdelen waren goudkleurig geschilderd;
De eikelvormig knop van de wijzer
De leeuw met zwaard en pijlenbundel in de cirkel onder de wijzer
De eerste horizontale lijn onder de leeuw
De koppen van de messen van de beide lasthaken
De koppen van het middelste steunpunt waarmee de balansarm in de schaar hangt
Alle verdiepte versieringen op de balansarm
De buitenrand en de knop van de cupido onder de balansarm

De bronzen, ongekroonde Generaliteitsleeuw met het zwaard en de pijlenbundel van zeven pijlen binnen een cirkel is nagenoeg identiek aan het zegel van de “Algemeene Staten der 7 Vereenigde Nederlanden”

Het feit dat de balans fraai gedetailleerd, rijk versierd en voorzien is van de Generaliteitsleeuw in de Hollandse tuin, een afbeelding die nagenoeg identiek is aan het zegel van de Algemene Staten der 7 Verenigde Nederlanden, pleit ervoor dat hij vermoedelijk is gebruikt door een functionaris met een belangrijke functie
Wellicht is de balans door P. Dorsman zelf gebruikt toen hij essayeur, ijk- en muntmeester was of misschien wel door een ijk- en justeermeester-generaal…………..

Noot
In een muntatelier werkte een essayeur; een scheikundige keurmeester, controleur of toetser, belast met het essaai
Het essaai is het onderzoek naar het gehalte van gouden en zilveren voorwerpen en van munten, het gehalte werd getoetst met behulp van een toetssteen en toetsnaalden

De essayeur onderzocht in een muntatelier het gehalte van de partijen edelmetaal (goud en zilver) die door de muntmeester werden ingekocht, van de gegoten tinnen en van de in het muntatelier geslagen munten
Zijn vak was erg specialistisch en de essayeur was dan ook een goed betaald vakman

Een essaaibalans is een balans die werd gebruikt bij het essayeren

Meer gegevens over de Generaliteitsleeuw en de Hollandse tuin vindt u onder het hoofditem Documentatie
Inventarisnummer
n.v.t. / Collectie W
Foto's
Webmuseum goudenzilverweging.nl