Andere onderwerpen

Goud
Goud en geld; transport en opslag
In 2016 maakt DNB plannen voor “Uitplaatsing van het waardegebied”
De Koninklijke Nederlandse Munt N.V. niet meer Nederlands!
Zilver
Goud en zilver 1; het toetsen
Goud en zilver 2; het keuren, de Waarborgwet 1986
Goud en zilver 3; de geschiedenis van de Waarborg en de Waarborgwet
Goud en zilver 4; het belang van goud en zilver in het handelsverkeer
Edelstenen
Edelstenen; diamant
Parels
Literatuur over goud- en zilverweging in Nederland d.d. 22-05-2018
Archimedes en goud- en zilverweging
Overzicht ijk- en justeermeesters-generaal van het Troois gewicht in de Nederlanden
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Lenaert van de(r) Gheere (III)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Lenard of Lenaert van de(r) Gheere (IV)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Gerrit G(h)eens of Gérard Guens (II)
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Roelof Woutersz van der Schure
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Johannes Andries Groengraft
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Abraham Groengraft
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Jacob l’Admiral
Instructie voor Jacob l’Admiral d.d. 1 mei 1750
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Pieter Jacob le Cointe
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Stephanus Gerardus Nagel
IJk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht Theodorus Antonius Nagel
De jaarletters van de ijk- en justeermeesters-generaal in de Noordelijke Nederlanden
Ordonnantie op ’t Troys of Swaer Gewichte Groningen 1701 collectie W
Troois gewicht 1; het ontstaan, de oorsprong, van het Frans en het Hollands Troois gewicht
Troois gewicht 2; de ontwikkeling van het Hollands Troois, het Keuls en het Brabants gewicht in Amsterdam
Troois gewicht 3; de ontwikkeling van het Hollands Troois gewicht in de Nederlanden
Troois gewicht 4; de Trooise gewichten
Troois gewicht 4a; Waarom zou men azen snoeien?
Troois gewicht 5; het gebruik van Trooise gewichten tijdens de Franse overheersing (1810-1813)
Troois gewicht 6; het Groot Pijlgewicht; de Franse dormant
Troois gewicht 7; de oude Hollandse dormant van 4 mark uit 1510
Troois gewicht 7a; Welke Nederlandse dormant werd in 1529 met het Groot Pijlgewicht geverifieerd?
De Nederlandse ijkmerken vanaf 1820-heden
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1820-1870
Metriek gewicht 1; Wet 21-08-1816 S34, het metrieke stelsel
Metriek gewicht 2; Besluit 29-03-1817 S15, vaststelling van benamingen
Metriek gewicht 3; Besluit 30-11-1817 S31, toepassing wet 21-08-1816 op het medicinaal gewicht
Metriek gewicht 3a; Besluit 21-10-1819 S52; regeling medicinaal gewicht
Metriek gewicht 4; Besluit 06-03-1819 S8, invoering van het metrieke stelsel
Metriek gewicht 5; Besluit 08-06-1819 S37, gedaante, stof en samenstelling gewichten
Metriek gewicht 6; Besluit 28-09-1819 S49, eerste uitgifte, verificatie en ijking gewichten
Metriek gewicht 7; Besluit 18-12-1819 S58, invoering nieuwe gewichten
Metriek gewicht 8; Besluit 08-11-1820 S24, tijdstip verplicht gebruik nieuwe gewichten
Metriek gewicht 9; Besluit 20-12-1821 S24, instructie ijkers m.b.t. goud- en zilverweging
Metriek gewicht 10; Besluit 18-12-1822 S52, verbod afgeschafte gewichten
Metriek gewicht 11; Besluit 16-08-1823 S32, benamingen in officiële stukken
Metriek gewicht 12; Besluit 03-04-1826 S16, verdere invoering van het eenvormig stelsel van maten en gewichten
Metriek gewicht 13; Besluit 30-03-1827 S13, nadere bepalingen op de jaarlijkse herijk
Metriek gewicht 14; Besluit 02-04-1829 S6, tegengaan misbruiken betreffende nieuwe gewichten
Metriek gewicht 15; Besluit 26-01-1839 S3, nieuwe indeling ressorten arrondissementsijkers
Metriek gewicht 16; Besluit 12-04-1839 S13, over de nieuwe standaarden
Metriek gewicht 17; Besluit 11-12-1842 S25, op 01-01-1843 vervallen Belgische wetten in Limburg
Metriek gewicht 18; Besluit 30-08-1843 S11, over de examens van de arrondissementsijkers
Metriek gewicht 19; Aanwijzing arresten van de Hoge Raad
Dispositie van 30-01-1823 over het gebruik van de nieuwe gewichten in de goud- en zilverhandel collectie W
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1870-1912
Metriek gewicht 20a; Wet 07-04-1869 S57, H I. Van maten, gewichten enz., art. 1-13
Metriek gewicht 20b; Wet 07-04-1869 S57, H II. Van de ijk, art. 14-21
Metriek gewicht 20c; Wet 07-04-1869 S57, H III. Van het toezicht, art. 22-27
Metriek gewicht 20d; Wet 07-04-1869 S57, Hoofdstuk IV. Strafbepalingen, art. 28-36
Metriek gewicht 20e; Wet 07-04-1869 S57, Hoofdstuk V. Overgangsbepalingen, art. 37-44
Metriek gewicht 20f; Besluit 09-11-1869 S167, over de ijkmerken
Metriek gewicht 20g; Besluit 18-11-1870 S178, IJkwet 1869 S57 is van toepassing op medicinale gewichten
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1912-1919
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1919-1941
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-heden
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1941-1949
Hoofdzaken wet- en regelgeving 1949-heden
Het verschil tussen massa en gewicht
De oorsprong van het karaat; de Ceratoniazaden
Het verschil tussen de bankgulden van de Amsterdamse Wisselbank en de courante gulden
De gouden, zilveren en de dubbele standaard
De gouden, zilveren en dubbele standaard in Nederland; 1816-1936
Het systeem van Bretton Woods (1944)
De eerste goudzending die in de oorlogsjaren1914-1918 vanuit Engeland door DNB werd ingevoerd
De gelijkarmige balans en haar benamingen
Paulus Dorsman; meester balansenmaker
De Generaliteits- of Statenleeuw in de Hollandse tuin op de balans van Paulus Dorsman uit 1742
De ijk van weegwerktuigen in Nederland
Het schoonmaken van ijzeren balansen
Het verantwoord schoonmaken van bronzen en messing gewichten

Overzicht ijk- en justeermeesters-generaal van het Troois gewicht in de Nederlanden

Als de Yker ziet dat het gewigt
Zoo min te zwaar is als te ligt,
Slaat hij een letter in het pond,
Ten blijk dat hij het deugdlijk vond.

Aangezien het Troois gewicht niet alleen bij de Munt, maar ook in de goud-, zilver- en geldhandel werd gebruikt was goed toezicht op de Trooise gewichten voor de overheid natuurlijk van het grootste belang.

In de Zuidelijke Nederlanden probeerden meerdere vorsten, overigens zonder veel succes, het toezicht op het Troois gewicht door middel van incidentele ordonnanties te regelen. Keizer Maximiliaan van Oostenrijk (1459-1519), Philips de Schone (1478-1506) en Keizer Karel V (1500-1558) schreven het gebruik van het Troois gewicht aan goudsmeden en juweliers voor, wezen standaarden aan waarnaar de gewichten moesten worden gejusteerd en troffen al maatregelen met betrekking tot het toezicht op het Troois gewicht.


Pas op 19-08-1523 werd de in Antwerpen wonende Leonhard van de(r) Gheere (I) door Keizer
Karel V aangesteld als eerste ijk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht. Keizer Karel V verleende hem daarmee het privilege om ”de Trooische gewichten naar de gewichten, liggende in de Kamer van Rekeningen te Brussel, voor zijne landen van herwaartsover alleen te mogen ijken en teekenen, zonder dat zulks aan een ander vergund is”. Ook stond Keizer Karel V hem bij uitsluiting toe, om de Keulse gewichten daar te mogen “justeren ende teekenen”.

Noot
Dit is de tekst zoals vermeld op blz. 4 van De Noord-Nederlandsche muntgewichtmakers, door A. O. van Kerkwijk, Den Haag, december 1939. Overdruk uit het Jaarboek voor Munt- en Penningkunde, XXVI (1939). Op blz. 35 van 2000 jaar gewichten in de Nederlanden, door D.A. Wittop Koning en G.M.M. Houben, Uitgeversmaatschappij De Tijdstroom, Lochem-Poperinge, 1980, staat een daarvan afwijkende tekst. Daar is vermeld dat met de “landen van herwaartsover” wordt bedoeld “nos Pays d’en Bas” ofwel de lage landen c.q de Nederlanden.

Na de bezetting van Antwerpen door de Spanjaarden in 1585 werden in de Zuidelijke Nederlanden provinciale ijk- en justeermeesters-generaal aangesteld.

Over Brabant (periode 1585 tot de Franse bezetting omstreeks 1800)
Standplaats Antwerpen en later Brussel.

Over Vlaanderen (1585-1720 of later, de gegevens na 1720 ontbreken)
Standplaats Brugge en tot aan de Franse bezetting in 1641 Atrecht (Arras)

Ook de Staten-Generaal en de Staten van Holland kondigden via verschillende muntplakkaten maatregelen af met betrekking tot het toezicht op het Troois gewicht. Na de afscheiding van de opstandige Noordelijke Nederlanden van Spanje in 1585 werd bij het Muntplakkaat van Leicester van 04-08-1586 de functie van ijk- en justeermeester-generaal van het Troois gewicht over Holland en West-Friesland ingesteld.

Vanaf 1586 tot 1814 werd in Holland en West-Friesland een doorlopende reeks van ijk- en justeermeesters-generaal aangesteld. Het was gebruikelijk dat de door de heren burgemeesters van de stad Amsterdam benoemde Amsterdamse stadsijker van het Troois gewicht door de Staten van Holland, meestal op aandringen van de Raden en Generaalmeesters van de Munt, als  ijk- en justeermeesters-generaal over het gehele gewest Holland en West-Friesland werd aangesteld.
Volgens Evert de Marre gebeurde dat “op den voorslag of benoeming van Burgemeesteren van Amsterdam” ofwel op voordracht van of na de benoeming door de heren burgemeesters van Amsterdam.

Alleen Jacob l’Admiral kreeg, om meer eenheid te waarborgen, van de Staten-Generaal bovendien nog de aanstelling tot “Ykmeester of Justeermeester-Generaal van de kleine Yk- of Troische Gewigten over de Geheele Unie” c.q. de Zeven Provinciën.

Voordat de ijk- en justeermeesters-generaal in functie traden dienden ze voor de Raden en Generaalmeesters van de Munt een proeve van bekwaamheid afleggen. Tevens ontvingen ze een instructie waarin ook het tarief van het ijkloon waarop ze aanspraak mochten maken c.q. hun salaris werd vastgesteld.
In veel gevallen dienden de Raden en Generaalmeesters van de Munt er sterk op aan te dringen om een vacature in te vullen. Een aantal keren was het ambt zelfs gedurende jaren vacant. In Amsterdam werd echter wel direct in een vacature voorzien. Daar ging het ijken van de Trooise gewichten gedurende de vacante ambtsperiode van de ijk- en justeermeester-generaal gewoon door zoals blijkt uit de ononderbroken reeks van jaarletters.     

Vanaf 1814 tot 01-01-1820 werd er weer één ijk- en justeermeester-generaal voor het gehele gebied, destijds het Koninkrijk der Nederlanden, benoemd.

De functie van ijk- en justeermeester-generaal werd per 31-12-1819 opgeheven, omdat met de IJkwet van 21-08-1816 (Staatsblad 34) per 01-01-1820 het Troois gewicht werd afgeschaft en het metrieke decimale stelsel werd ingevoerd.

Overzicht van de ijk- en justeermeesters-generaal van het Troois gewicht in de Nederlanden

De ijk- en justeermeesters-generaal in de Noordelijke Nederlanden

Over het gehele gewest Holland en West-Friesland
1 Lenaert van de(r) Gheere (III), in functie 1586 tot vóór 1598
2 Lenard / Lenaert van de(r) Gheere (IV), in functie 1604-1621
3 Gerrit G(h)eens / Gérard Guens (II), in functie 1621-1658
4 Roelof van der Schure, in functie 1659-1660
5 Johannes Andries / Jannis Anderies Groengraft, in functie 1670-1700
6 Abraham Groengraft, in functie 1701-1745
7 Jacob l’Admiral, tevens over de gehele Unie, in functie 1745-1770
8 Pieter Jacob le Cointe, in functie 1770-1781
9 Stephanus Gerardus Nagel, in functie 1781-1797 (ad interim), 1797-1814

Over het Koninkrijk der Nederlanden
1 Theodorus Antonius Nagel, in functie 1814-1819

De ijk- en justeermeesters-generaal over de Verenigde Zeventien Provinciën  /  de Verenigde Nederlanden
1          Leonhard van de(r) Gheere (I), in functie 1523-circa 1577
2          Lenaert van de(r) Gheere (III), in functie 1578-1585
                                  
De ijk- en justeermeesters-generaal over de Spaans-Oostenrijkse Nederlanden

Brabant

1          Gheeraert Gheens / Gerart Geens / Gérard Gheen (I), in functie 1585-1589
2          Cornelis Janssen / Cornelus Janssens, in functie 1589-vermoedelijk 1604
3          Jan van Vletynghe, in functie 1605-1609
4          Willem van Langenberch, in functie 1610-1619           
5          Onbekend, in functie 1619-1643?
6          Peter Herck (II), in functie 1643-onbekend      
7          Peter Herck (III), in functie onbekend-1717
8          Gilles Lambert Delmotte, in functie 1717-1765
9          Jacques Delmotte, in functie 1765-1792

Vlaanderen
1          Jacques Verhouve, in functie 1618-1653
2          Antoine van Diest, in functie 1654-1659         
3          Lenaert Somers, in functie 1663-1689
4          Jan Somers (I), in functie 1700-1716

Artesië (Artois)
1          Louis van Hoeninghen, in functie 1624-1641

Foto’s: Webmuseum goudenzilverweging.nl  /  Een afbeelding uit: Ambachten, neringen en bedrijven, Alphabetisch voorgesteld aan de jeugd. Haarlem Erven J. Bohn. z.j