Medicinale gewichten 1820-1872, Nederland

Algemeen
In Nederland werd op 01-01-1820, conform de IJkwet van 21-08-1816 (Staatsblad 34), het metrieke stelsel ingevoerd. Die maatregel gold echter niet voor de medicinale gewichten. In het Koninklijk Besluit d.d. 30-11-1817 stond immers;


“In aanmerking nemende dat de onbepaalde toepassing der Wet van den 21 Augustus 1816, op de gewigten in de geneeskunde in gebruik, zoodanige zwarigheden met zich zoude voeren, welke voor de gezondheid en het leven nadeelige gevolgen zouden kunnen hebben, en welke het mitsdien van het grootste belang is dat worden voorgekomen;”

Men was klaarblijkelijk bang dat er, door het gebruik van de nieuwe gewichten bij het voorschrijven en gereedmaken van geneesmiddelen, fouten gemaakt zouden worden. Om die reden bleef er in 1820 voor apothekers of “medicijn-bereiders” een apart medicinaal gewicht in gebruik.

Massa’s
Conform het Koninklijk Besluit van 21-10-1819 (Staatsblad 52) artikel 1 werd het oude medicinale pond van 369,125790000 gram (= 12 Troois ons) per 01-01-1820 aan het metrieke stelsel aangepast. 
De massa van het metrieke medicinale pond werd toen op 3/8 kilogram = 375 gram vastgesteld. In hetzelfde Koninklijke Besluit stond in artikel 4;

“Daar deze medicinale gewigten alleen geschikt zijn ten geneeskundigen gebruike in het bereiden der voorschriften van geneeskunst-oefenaren, en in het vervaardigen van pharmaceutische bereidingen, zullen apothekers, voor den inkoop hunner waren, of den verkoop daarvan in het groot, de gewone Nederlandsche gewigten moeten gebruiken”.

Het medicinale pond kende vanaf 01-01-1820 de hieronder vermelde indeling.
1 medicinaal pond = 3/8 kilogram = 3/8 x 1000 gram = 375,000000000 gram
1 medicinaal pond = 12 ons = 96 drachme = 288 scrupel = 5760 grein
1 ons = 8 drachme = 24 scrupel = 480 grein = 31,250000000 gram
1 drachme = 3 scrupel = 60 grein = 3,906250000 gram
1 scrupel = 20 grein = 1,302083333 gram
1 grein = 0,065104167 gram

Benamingen
De nieuwe metrieke medicinale gewichten bleven voor wat betreft hun vorm, benaming c.q. massa-aanduiding (ze behielden hun voormetrieke benamingen), onderverdeling en massa verschillen van alle andere gewichten. Dat duurde zelfs tot 1872!
Als massa-aanduiding werden de volgende afkortingen gebruikt; voor het nieuwe medicinale pond ofwel “libra medicinalis” LIBR. MEDIC 1, Libr of lb, voor het medicinale ons (uncia) UNC, voor de drachme DR, voor de scrupel SCR en tenslotte voor het grein G.

Vormen van de gewichten
De vormgeving wijzigde ook gedeeltelijk. Het medicinale pond was een halfbolvormig knopgewicht, de onsen en drachmen waren vierkante, van boven naar beneden iets taps toelopende blokgewichten, terwijl de kleinere gewichten van boven naar beneden een rechte vorm hadden. De allerkleinste gewichten waren zogeheten lamelgewichten, dat wil zeggen; feitelijk dunne messing plaatjes.

Medicinale sluitgewichten komen alleen in Engeland en wellicht in Italië voor, maar niet in de Nederlanden. Per 01-01-1820 werd het medicinale pijl- of sluitgewicht, waarvan overigens geen exemplaar bekend is, afgeschaft. De voormalige Oudheidskamer van het IJkwezen bezat destijds een model van een metriek medicinaal Nederlands sluitgewicht. Dat model is echter nooit voor invoering goedgekeurd.

IJken
De medicinale gewichten van na 01-01-1820 moesten, evenals alle andere maten en gewichten, jaarlijks op de normale manier gejusteerd, geijkt of herijkt worden.
Na bezwaren van de Geneeskundige Commissie werd bij Koninklijk Besluit van 05-02-1826 toegestaan om de greingewichten bij de ijk en de herijk niet te stempelen c.q. van ijkmerken te voorzien.

De dozen
De metrieke medicinale gewichten werden in een voor de Nederlanden karakteristieke rechthoekige houten blokdoos opgeborgen. Een dergelijke blokdoos bevatte meestal het befaamde halfbolvormige “libra medicinalis”, vierkante gewichten van 6, 3, 2, 1 uncia, van 4, 2, 1 en 1/2 drachme en van 2, 1 en 1/2 scrupel. De grotere gewichten hebben een van boven naar beneden taps toelopende vorm, de kleinere gewichten een van boven naar beneden rechte vorm. De lamelvormige greinen, werden vaker in een apart met een schuifje afgesloten vakje ondergebracht. In een Nederlandse of Belgische blokdoos zat meestal ook een messing pennetje waarmee de kleinste gewichten makkelijker uit de doos genomen konden worden. De blokdozen komen ook in een ovale uitvoering voor.


In een apotheek werden medicinale gewichten om praktische redenen meestal gebruiksklaar in een houten blok opgeborgen. In een dergelijke blok was het “libra medicinalis” niet altijd aanwezig, terwijl de scrupels in een lade aan de ene zijde en de greinen in een lade aan de andere zijde waren ondergebracht.

Wijzigingen per 01-01-1870
Conform de IJkwet van 07-04-1869 (Staatsblad 57) en het Koninklijk Besluit van 16-10-1869 (Staatsblad 159) werden de medicinale gewichten tussen 1870 en 1872 op dezelfde manier vervaardigd als gedurende de periode 1820-1870. Vanaf 01-01-1870 werd echter op de medicinale gewichten in plaats van het particuliere merk van de arrondissementsijker het nummer van het ijkkantoor in het typisch gevormde stempelveld afgeslagen en diende er tevens een gieters-, fabrieks- of verkopersmerk op te zijn aangebracht.  


Medicinale gewichten uit de periode 1870-1872 komen, gezien de korte periode waarin ze zijn gefabriceerd / gebruikt, slechts sporadisch voor.

Afschaffing per 31-12-1871
Bij Koninklijk Besluit van 05-03-1871 (Staatsblad 10) werd het aparte medicinale gewicht met ingang van 31-12-1871 afgeschaft en werd het gebruik van metrieke gewichten voorgeschreven.


Medicinale gewichten 1820-1858, België
Vóór de scheiding van 1830 was België onderworpen aan de Nederlandse IJkwet van 21-08-1816 (Staatsblad 34). In 1830 vond in België de zogeheten Belgische revolutie, opstand ofwel omwenteling plaats. Dat was de burgerlijke revolutie tegen koning Willem I die op 04-10-1830, toen het Voorlopig Bewind van de Zuidelijke Nederlanden de onafhankelijkheid uitriep, tot de onafhankelijkheid van België leidde.De Belgische Wet van 18-06-1836 vermeldt in artikel 2:


“Tot dat er anders door eene wet in voorzien zij, zullen de voorgaande beschikkingen tot de medicinale gewigten tegenwoordig in ‘t gebruik zijnde, niet toepasselijk zijn”.   

In artikel 4 van die wet wordt vermeld dat het gebruik van de benamingen die bij de Nederlandse IJwet van 21-08-1816 werden toegelaten, als een niet te beboeten overtreding zal worden beschouwd. 
Met een wet uit 1855 werd tenslotte het decimale metrieke stelsel definitief ingevoerd en werd het gebruik van metrieke gewichten verplicht gesteld. Voor de medicinale gewichten gold dat echter nog niet. De oude medicinale gewichten mochten nog gebruikt worden totdat de nieuwe pharmacopoea of farmacopee (het apothekershandboek, artsenijboek, apothekersboek, geneesmiddelenboek of handboek over de bereiding van geneesmiddelen) gepubliceerd werd. De publicatie van de nieuwe farmacopee werd geregeld bij de wet van 1858 en een Koninklijk Besluit van 1860. Daarbij werd het gebruik van het decimale metrieke stelsel voortaan ook verplicht gesteld voor apothekers en geneesheren.